Kampala (QJ) — Uganda ayaa joojisay dhammaan iskaashiga difaaca iyo militariga ee ay la lahayd Türkiye, iyadoo ilo wareedyo ay ku xiriiriyeen go’aankan khilaaf sii kordhaya oo ku saabsan joogitaanka militariga Uganda ee Soomaaliya iyo doorka sii kordhaya ee Ankara ee qaybta amniga dalka.
Ciidamada Difaaca Dadka Uganda (UPDF) ayaa ku dhawaaqay joojinta Sabtidii, iyagoo sheegay in tallaabadani ay sii jiri doonto inta laga xallinayo arrimaha difaaca ee aan caadiga ahayn ee u dhexeeya labada dal. Warbaahinta Uganda ayaa markii hore tallaabadan ku xirtay dibadbaxyo ka dhacay bannaanka Safaaradda Turkiga ee Kampala, halkaas oo taageerayaasha Ururka Waddaniga ah ee Uganda ay ka dalbadeen in Türkiye uu soo dhiibo falanqeeyaha siyaasadda Uganda Fred Lumbuye, kaasoo ku noolaa Türkiye tan iyo 2013. Si kastaba ha ahaatee, ilo wareedyo ay soo xigatay Middle East Eye ayaa sheegay in khilaafka wareejinta uu noqon karo marmarsiiyo dadweyne oo loogu talagalay khilaafaad qoto dheer oo ku lug leh Soomaaliya.
Uganda hadda waxay haysataa ilaa 4,500 oo askari oo ka tirsan Hawlgalka Taageerada iyo Xasilinta Midowga Afrika ee Soomaaliya (AUSSOM), oo ay weheliyaan ciidamo dheeraad ah oo Uganda ah oo la geeyay heshiis laba geesood ah oo gaar ah, sida laga soo xigtay ilo wareedyo lagu soo xigtay warbixinta. Mustaqbalka howlgalka caalamiga ah ayaa noqday mid aan la hubin iyadoo su’aalo laga keenayo maalgelinta iyo awoodda sii kordheysa ee ciidamada amniga Soomaaliya.
Ilo-wareedyadu waxay sheegeen in Muqdisho ay weydiisatay Uganda inay la baxdo ciidamadeeda, iyagoo tilmaamaya xoogga sii kordhaya ee ciidamada Soomaaliya ee uu tababaray Türkiye. Ankara waxay noqotay mid ka mid ah la-hawlgalayaasha amniga ugu muhiimsan Soomaaliya, iyadoo tababartay kumanaan askari iyo ciidamo ka tirsan kuwa Soomaaliya tobankii sano ee la soo dhaafay. Doorkan sii kordhaya ee Turkiga ayaa ku soo beegmay iyadoo dowladda Soomaaliya ay si tartiib tartiib ah u qaadanayso mas’uuliyadda amniga qaranka.
Uganda, hoos u dhac kasta oo weyn ama soo afjarid kasta oo ku yimaada howlgalkeeda milatari ee Soomaaliya waxay yeelan kartaa cawaaqib dhaqaale oo weyn. Ilo-wareedyo ay soo xigatay Middle East Eye ayaa ku qiyaasay in Kampala ay waayi karto inta u dhaxaysa $5 milyan iyo $6 milyan bishii, ama ilaa $60 milyan ilaa $72 milyan sannadkii, haddii hawlgalkeedu dhammaado. Sidaa darteed Uganda waxay raadineysaa inay cadaadis saarto Ankara, oo ay u aragto inay tahay jilaa saameyn ku leh qaab-dhismeedka amniga ee Soomaaliya, si ay gacan uga geysato xallinta khilaafka.
Khilaafkan ayaa sidoo kale saameyn ballaaran ku yeelan kara xiriirka Uganda iyo Türkiye. Warbixinnadu waxay tilmaamayaan in Kampala ay ka fiirsan karto dib u eegista mashaariicda ganacsiga ee waaweyn ee Turkiga, oo ay ku jiraan qandaraas tareen oo la sheegay inuu gaarayo $3 bilyan oo doollar oo la siiyay shirkadda dhismaha ee Turkiga Yapi Merkezi. Sidaas darteed, sii xumaanshaha xiriirka ee sii kordhaya wuxuu ka gudbi karaa iskaashiga difaaca ilaa kaabayaasha dhaqaalaha, ganacsiga iyo maalgashiga.
Soomaaliya, khilaafku wuxuu iftiiminayaa kala-guurka sii kordhaya ee ka jira qaybteeda amniga. Iyadoo ciidamada Soomaaliya ee Turkiga uu tababaray ay ballaarinayaan awooddooda, Muqdisho waxay wajahaysaa cadaadis sii kordhaya oo lagu yareynayo ku tiirsanaanta ciidamada shisheeye ee wax ku biiriya iyadoo la hubinayo in guulaha amniga ee la gaaray labaatankii sano ee la soo dhaafay aan la wiiqin. Isla mar ahaantaana, hubanti la’aanta ku xeeran maalgelinta muddada dheer ee AUSSOM waxay adkeyn kartaa kala-guurka waxayna saameyn kartaa waddamada sida Uganda oo sii waday howlgallo militari oo muhiim ah oo ka socda Soomaaliya.
Dowladda Uganda si cad uma xaqiijin sharraxaadda ballaaran ee la xiriirta Soomaaliya ee ay soo sheegeen ilo-wareedyadu, taasoo ka dhigaysa mid aan caddayn in joojinta ay isu beddeli doonto iskahorimaad diblomaasiyadeed oo daba dheeraaday ama lagu xallin doono wadahadallo lala galo Ankara.
