Muqdisho (QJ) — Wasiirkii hore ee arrimaha dibadda Soomaaliya, Cabdisaciid Muuse Cali, ayaa sheegay in dalal dhowr ah ay suurtagal tahay inay ka fiirsanayaan inay kala noqdaan aqoonsiga ay u hayaan Dowladda Federaalka Soomaaliya; arrintan ayaa dhalinaysa su’aalo ku saabsan sharciyadda siyaasadeed ee dalka iyo khilaafka sii xoogaysanaya ee u dhexeeya Muqdisho iyo maamul-goboleedyada.
Si kastaba ha ahaatee, Muuse Cali ma uusan magacaabin dalalka la sheegayo inay ka fiirsanayaan tallaabadaas, mana uusan bixin faahfaahin ku saabsan go’aanno rasmi ah. Hadalladiisa ayaa ku soo beegmay xilli ay weli taagan yihiin xiisado u dhexeeya dowladda federaalka iyo qaar ka mid ah dowlad-goboleedyada, kuwaas oo ku saabsan wax-ka-beddelka dastuurka, doorashooyinka, iyo qaybsiga awoodda siyaasadeed.
Waxa uu sidoo kale ka hadlay suurtagalnimada in Puntland ay ka go’do inta kale ee Soomaaliya, isagoo tilmaamay in tallaabo ay taageerayaan dadka deegaankaasi ay abuuri karto caqabad siyaasadeed oo weyn oo ku wajahan sheegashada Muqdisho ee ah inay matasho dalka oo dhan. Puntland ayaa muddo dheer khilaaf kala dhaxeeyay dowladda federaalka, iyadoo bishii Maarso ee 2024-kii ku dhawaaqday inaysan aqoonsan doonin hay’adaha federaalka ilaa laga gaarayo heshiis ku saabsan qaab-dhismeed dastuur oo ay labada dhinacba ku qanacsan yihiin.
Farqiga u dhexeeya aqoonsiga dowladnimo (state) iyo aqoonsiga xukuumadda (government) ayaa ah qodob muhiim u ah fahamka arrintan. Soomaaliya waxay weli xubin ka tahay Qaramada Midoobay, go’aan ay dowlad shisheeye ku yaraynayso xiriirka diblomaasiyadeed ee ay la leedahay Muqdishona keligiis ma baabi’inayo heerka Soomaaliya ee ah dal madax-bannaan. Khilaafka ku saabsan cidda si sharci ah u matalaysa dalka ayaa halkii laga eegi lahaa arrintaas, ku xirnaan doona tallaabooyinka diblomaasiyadeed iyo kuwa sharci ee ay qaadaan dowladaha kale.
Go’itaanka suurtagalka ah ee Puntland ayaa dhalin kara su’aalo gaar ah oo cakiran oo ku saabsan nidaamka dastuuriga ah ee Soomaaliya, midnimada dhulka, rabitaanka dadka deegaanka, iyo aqoonsiga caalamiga ah. Taageerada dadweynuhu waxay yeelan kartaa miisaan siyaasadeed, balse si toos ah uma abuuri karto dal madax-bannaan mana dammaanad qaadi karto in dalalka kale ay aqoonsadaan.
Khilaafku wuxuu sii xoogaystay iyadoo Puntland iyo dhinacyo kale oo siyaasadeed ay ka soo horjeedaan go’aannada dowladda federaalka, halka Muqdisho ay sii waddo difaaca midnimada dalka iyo awoodda hay’adaha federaalka. Bishii Sebtembar, Ra’iisul Wasaare Xamsa Cabdi Barre ayaa meesha ka saaray suurtagalnimada go’itaanka Puntland, isagoo ku dooday in mowqifka maamul-goboleedkaasi uusan daruuri ahayn mid ka turjumaya rabitaanka dadka Puntland. Hadalka Muuse Cali wuxuu muujinayaa halista dhibaatada federaalka ee Soomaaliya ka taagan, laakiin sheegashada ah in dalalka shisheeye ay isu diyaarinayaan inay ka laabtaan aqoonsiga dowladda federaalka weli lama xaqiijin iyadoo aan la hayn dalal la magacaabay ama ku dhawaaqyo rasmi ah. Qiimeyn kasta oo ku saabsan sheegashada waa inay kala saartaa mala-awaalka siyaasadeed iyo tallaabada diblomaasiyadeed ee rasmiga ah.
Su’aasha Puntland waa mid si isku mid ah muhiim u ah. Khilaafka sii socda ee ku saabsan isbeddellada dastuurka, doorashooyinka iyo awoodda federaalka ayaa sii xoojin kara kala qaybsanaanta u dhaxaysa Muqdisho iyo maamullada gobollada. In khilaafku uu horseedo wadahadallo cusub, kala qaybsanaanta hay’adaha ee muddada dheer ama dood cad oo ku saabsan xaaladda siyaasadeed ee Puntland waxay ku xirnaan doontaa go’aannada hoggaamiyeyaasha Soomaaliya iyo rabitaanka dhinacyadu inay gaaraan heshiis gorgortan ah.
