Addis Ababa (QJ) — Itoobiya ayaa martigelinaysa madal amniga badda ee gobolka oo afar maalmood socon doonta kana dhici doonta Addis Ababa, iyadoo isu keenaysa taliyayaasha ciidamada badda ee Yemen, Cumaan, Jabuuti, Somaliland iyo Puntland, sida lagu sheegay war-saxaafadeed ka soo baxay Ciidanka Difaaca Qaranka Itoobiya (ENDF). Dowladda federaalka Soomaaliya laguma soo hadal qaadin ka qaybgalayaasha ku xusan bayaanka.
Kalfadhiga furitaanka madashu wuxuu ka dhacay xarunta Ciidanka Badda Itoobiya iyadoo taageero ka helaysa Midowga Yurub (EU). Kulankan ayaa ujeedadiisu tahay in la xoojiyo iskaashiga amniga badda iyo in la horumariyo is-dhexgalka ciidamada badda ee gobolka.
Madaxa Ciidanka Badda Itoobiya Admiral Kindu Gezu ayaa ka qayb galay furitaanka wuxuuna iftiimiyay muhiimadda istaraatiijiyadeed ee iskaashiga ee ka jira Gacanka Cadan, Badda Cas iyo Badweynta Hindiya ee galbeed.
Gezu wuxuu ku tilmaamay marinnada biyaha ee isku xira meelahan inay ka mid yihiin marinnada badda ee ugu mashquulka badan uguna muhiimsan adduunka. Wuxuu sheegay in caqabadaha amniga gobolka ay u baahan yihiin is-gaarsiin joogto ah oo ka dhaxaysa waddamada, isku-dubaridka talisyada militariga iyo hawlgallada wadajirka ah.
Madaxa ciidamada badda Itoobiya ayaa sidoo kale tilmaamay taageerada Midowga Yurub iyo ka qaybgalka taliyayaasha ciidamada badda ee gobolka inay caddayn u tahay muhiimadda iskaashiga badda. Madasha waxay ku soo beegantay iyadoo xiisado gobol oo ballaaran ay ka jiraan Itoobiya, Soomaaliya, Ereteriya iyo Masar oo ku saabsan amniga iyo danaha istaraatiijiyadeed ee Geeska Afrika iyo gobolka Badda Cas.
Ka-tagista dowladda federaalka Soomaaliya ee ka qaybgalayaasha ku qoran bayaanka ENDF waxay soo jiidan kartaa dareenka marka la eego khilaafaadka muddada dheer soo jiray ee u dhexeeya Muqdisho iyo Addis Ababa. Si kastaba ha ahaatee, ereyada bayaanka oo keliya ma cadda in Soomaaliya la casuumay, la diiday inay ka qaybgasho ama laga reebay madasha.
Madashu waxay iftiiminaysaa dadaallada Itoobiya ee lagu xoojinayo xiriirka amniga badda ee ay la leedahay mas’uuliyiinta gobolka iyo waddamada deriska ah ee ku teedsan qaar ka mid ah marinnada maraakiibta ee ugu muhiimsan adduunka. Iskaashiga la socodka badda, wadaagga macluumaadka iyo isku-dubaridka hawlgalka ayaa noqon kara mid muhiim ah iyadoo ay jiraan walaacyo ku saabsan burcad-badeednimada, tahriibinta, dhaqdhaqaaqa kooxaha hubaysan iyo carqaladaynta maraakiibta ganacsiga.
Ka qaybgalka wakiillo ka socda Somaliland iyo Puntland, halka dowladda federaalka Soomaaliya aan lagu xusin ku dhawaaqista ENDF, waxay sidoo kale yeelan kartaa muhiimad siyaasadeed. Muqdisho waxay ku adkeysaneysaa in xiriirka dibadda iyo heshiisyada caalamiga ah ee ku saabsan Soomaaliya ay hoos yimaadaan awoodda dowladda federaalka. Somaliland, oo ku dhawaaqday madax-bannaanideeda 1991, si gaar ah ayay u shaqeysaa laakiin si weyn looguma aqoonsanin caalamka inay tahay dowlad madax-bannaan. Puntland waa dowlad xubin ka ah federaalka Soomaaliya.
Sidaa darteed, qaab-dhismeedka madasha waxaa laga yaabaa inay su’aalo ka keenaan sida Itoobiya u maareyso xiriirkeeda amniga ee dowladda federaalka Soomaaliya iyo maamul goboleedyada. Si kastaba ha ahaatee, ku dhawaaqista la heli karo ma cadda in shirka loogu talagalay in laga gudbo Muqdisho ama in maqnaanshaha Soomaaliya ay muujineyso go’aan diblomaasiyadeed oo ula kac ah.
Dhinaca gobolka ee ballaaran ayaa sidoo kale muhiim ah. Xiriirka Itoobiya iyo Soomaaliya ayaa wajahay xiisad ka dhalatay heshiiskii is-afgaradka ee Itoobiya ay la gashay Somaliland sanadkii 2024 ee ku saabsanaa marin u helidda badda, halka xiriirka Itoobiya iyo Masar iyo Eritrea ay saameeyeen khilaafaad ballaaran oo ku saabsan amniga gobolka iyo saameynta istaraatiijiyadeed.
Ugu dambeyntii, muhiimadda madasha waxay ku xirnaan doontaa natiijooyinka dhabta ah ee ka soo baxa wadahadallada, oo ay ku jiraan in mas’uuliyiinta ka qaybgalaya ay dejiyaan habab loogu talagalay hawlgallada wadajirka ah ee badda iyo wadaagga macluumaadka. In dowladda federaalka Soomaaliya lagu martiqaaday ama lagu dari doono shirarka xiga ayaa weli ah su’aal muhiim ah oo aan la jawaabin.
