Buugii ugu Saamaynta Weynaa ee Xadka Ridada Maxaa Ka Run ah Qurbejoog ka AKHRI isagoo dhan

Hargaysa 21.Oct 2014 (SDN/QJ)- Buugga Xadka Riddada Maxaa Ka Run Ah? Waa buug dhawaan soo baxay isla markaana hadal hayn badan yeeshey markii qoraaga buuggan Siciid A. Ismaaciil ay rag wadaado ah oo ku nool magaalada Nairobi ee xarunta Kenya oo si adag uga falceliyay, dadkana faray inay buuggan la akhrisan, halka qoraaga buugguna uu xusay in maanta diinta Islaamka la barbar wado afkaaro diini ah oo ay saldhig uyihiin rag culimo ah.

1- Hordhac:

Waayadaan danbe waxaa Soomaaliya iyo guud ahaan dunida islaamka ku soo

badanaya dacwooyinka dadka lagu eedaynayo in ay riddoobeen. Dadkaas xukunka

riddada lagu qaadayna waxay isugu jiraan qaar la dilay, qaar la sheegay in ay toobad

keeneen oo la cafiyey, iyo qaar weli billaawaha lala baadi goobayo, oo cabsi darteed

dhufeeys ugu jira. Erayada muddooyinkaan danbe ku soo biiray qaamuuska

Soomaalidana waxaa ka mid ah: Riddo, murtad, khawaarij, iwm.

Bulshada islaamka oo ay ku yar yihiin aqoonta iyo naqdigu waa mid u nugul faafidda

khuraafaadka iyo sheeko-baraleeyda. Arrinkaasina wuxuu dhaliyey in diinta islaamka

lagu barxo dhaqankii Carabta iyo fikradihii culumada islaamka, ilaa heer ay ka

qariyeen diintii islaamka ee nebi Muxamed (SCW) lagu soo dejiyey. Sheeko-

baraleeyda sida weyn ugu xididaysatay dunida islaamka ee ay adag tahay in la

beeniyana waxaa ka mid ah midda sheegaysa in islaamku yahay diin aan dulqaad

lahayn, oo luqaddada qura ee uu garanayaa ay tahay tan seefta

, ruuxa ka baxana

luqunta u dheereeya. Soomaalida oo sida la og yahay been sheegta laakiin aan been

maahmaahininna waa tii tiri: “Been fakatay runi ma gaarto”.

Waxaa jira labo walxaad oo loo baahan yahay in la kala saaro, waayo labadaas

walxaad oo la isku barxo waxaa ka dhalanaya wareer iyo walaahow fara badan.

Labadaas walxaadna waxay kala yihiin: diinta iyo afkaarta diiniga ah.

Diintu waa wixii nebigu (SCW) la yimid oo ah quraanka kariimka iyo sunnada nebiga

oo ka kooban wixii uu afka ka yiri ama addinka ka fuliyey ee la xiriira fulinta diinta.

Afkaarta diiniga ahina waa sida diinta loo fahmay geeridii nebiga ka dib. Haddii si

kale loo yiraahdo, afkaarta diiniga ahi waa sida aadamigu u akhriyo aayadaha

quraanka iyo sunnada nebiga. Diintu waa kooban tahay, oo quraanka kariimku waa

inta musxafka ku qoran, axaadiista nebiguna waa intuu yiri ama falay intuu noolaa

Laakiin si taa ka duwan, afkaarta diiniga ahi ma dhammaato, oo waxaa xukuma

waqtiga iyo meesha la joogo, oo seben walba iyo meel kasta waxaa ka jira afkaar diini

ah oo u goonni ah. tusaale ahaan, fiqiga culumada maanta joogaa dhinacyo badan buu

Axaadiista nebiga (SCW) carrabka loogu tiro ee aan har iyo habeen maqalno waxaa ka mid ah kuwa

oranaya: ” Seef baa la ila soo diray, kheyrkuna seeftuu ku jiraa.” iyo mid kale oo oranaya:

“Ummaddaydu kheyr ka suuli mayso inta ay seefta sidato.” iyo weliba mid kale oo oranaya:

“Arsaaqdayda waxaa la galiyey warankayga hoostiisa !! “. Akhristow aan isweydiinnee nebigu

ma bililiqo ku nool buu ahaa?

Run ahaantii, axaadiista bugta ama been-abuurka ahi aad bay uga badan yihiin kuwa runta ah ee

nebiga loo tiirin karo. Waayo, axaadiista runta ah nebiga (SCW) oo qur ah ayaa sanooyin kooban laga

maqlay, laakiin kuwa beenta ah kumanyaal ruux ayaa boqollaal sano allifayey.

uga duwan yahay fiqigii Abuu Xaniifa, Maalik, Shaafici iyo Axmed bin Xanbal.

Shakina kuma jiro in fiqiga culumada jiilalka danbe uu aad uga duwanaan doono

fiqiga maanta jira. Waayo, fikirka dadka waxaa xukuma duruufaha dhaqan-dhaqaale

ee ay ku nool yihiin, duruufaha adduunyaduna maalinba waa si gaar ah, oo waxay

leedahay waji cusub. Tusaale ahaanna, waxaa la og yahay in Imaam Shaafici markuu

tagay Masar oo dhinacyo badan uga geddisnayd Baqdaad, inuu afkaartiisii hore wax

ka beddelay, sidaa awgeedna fiqigiisa loogu qaybiyo mid hore iyo mid cusub.

Waxaana la qiyaasi karaa in Imaam Shaafici hadduu maanta qabriga ka soo bixi lahaa,

inuu fikrado cusub la imaan lahaa.

Diintu waa muqaddas, waayo waa waxyi Alle soo dejiyey. Laakiin dhanka kale,

diintu waa nusuus [quraan iyo xadiis] aan iyadu iskeed isu macnayn ee had iyo jeer u

baahan cid fasirta. Nebigu intuu noolaana isaga ayaa ahaa marjaca loogu noqdo

fasiridda nusuusta.

Geeridii nebiga ka dibna sharrax ka bixinta diinta waxaa isu xilqaamay culumo

isbiday inay u dhuun-daloolaan macnaha nusuusta diinta, oo isku dayey inay fasiraan

quraanka iyo axaadiista nebiga. waxaana abuurmay culumo ku kala takhasusay

laamaha fikirka diiniga ah, sida: tafsiirka quraanka, culuumta xadiiska, siirada nebiga

(SCW), fiqiga, usuulu-fiqiga, …iwm. Dadka takhasusaadka lehna waxaa loo bixiyey

magcaan ay ka mid yihiin mufasiriin, muxadisiin, fuqaho, …iwm.

Waxaase habboon in la ogaado in dadaalka culumadu sameeyeen,inkasta oo uu diinta

u adeegayo, laakiin isaga qudhiisu uusan diin ahayn. Tusaale ahaan, tafsiirka iyo

fiqigu waxay naga kaalmaynayaan sidii aan ku fahmi lahayn diinta, laakiin tafsiirka

iyo fiqiga midkoodna diin ma aha, ee waa afkaartii culumada iyo sida mid waliba u

fahmay nusuusta diinta. Fahamka culumaduna waa dadaal aadami oo sax iyo khalad

labadaba waa noqon karaa. Oo wadaadka quraanka fasirayaa 100% ma hubo in sida

uu quraanka u fasiray ay tahay sidii Alle dhab ahaan ula jeeday, sidaa darteedna

waxaan aragnaa culumada tafsiirka oo ku celcelinaya oraahda ah: ” Eebbaa yaqaan

ulajeeddada / Wallaahu Aclamu Bimuraadihi”. Cali bin Abii Daalib-na (RC)

waxaa laga hayaa inuu yiri: “Quraanku waa wajiyo badan yahay / al-Quraan

Xammaalu Awjuh

“. Taa awgeedna, muslimiintu waa isku raacsan yihiin in

quraanku yahay kitaab Alle, laakiin aad bay isugu khilaafaan tafsiirkiisa.

Soomaalidu waxay tiraahdaa: ” Xaajo nimaan ogayni indhuhuu ka ridaa”.

Cabdullaahi bin Cabbaas (RC) oo aad mooddo inuu xigmaddaas ka duulayeyna mar

uu ka jawaabayey su’aal Cumar bin Khaddaab (RC) weydiiyey oo ahayd: Sidee

ummadda islaamku isu khilaafi kartaa iyada oo nebigoodu mid yahay,

qibladdooduna mid tahay? wuxuu yiri: ” Gadaasheen waxaa imaanaya qolo

quraanka akhrinaya, iyaga oo aan ogayn wuxuu ku soo degey, dabadeedna

way awilayaan, kaddibna waxay isku khilaafayaan sida loo awilay,

dabadeedna waxay ku dagaallamayaan waxay isku khilaafeen”.

Oraahda Cali bin Abii Daalib (RC) waxay naxusuusinaysaa murtida Soomaaliyeed ee tiraahda: “

Hadal waa margi, margina hadba waa meesha loo jiido”.

Run ahaantiina, saadaashii Cabdullaahi bin Cabbaas waa dhabowday, waayo

khilaafka ugu badan ee muslimiintu dhiiggooda ku daadiyeen wuxuu ka dhashay

tafsiirka aayadaha quraanka oo qolo waliba derbi gaar ah la fuushay. Tusaale ahaan,

colaadda ugu ba’an ee muslimiintu dhiiggooda ku xalaashadeen waxay ka dhalatay

macnaha la siinayo aayadaha oranaya: ” Ciddaan xukumin wuxuu Eebbe soo

dejiyey, kuwaasi waa gaalo/ Waman laa yaxkum bimaa anzala laahu fa- u-

laa’ika humul kaafiruun ” [Al-Maa’idah: 44]. In sidaa wax u dhacaanna waxaa ugu

wacan iyada oo la iska indho tiray sababtii aayaddu ku soo degtay.

Inta badan culumada tafsiirku- marka lagu daro Cabdullaahi bin Cabbaas- waxay

qabaan in aayaddu ku soo degtay Yahuuddii Madiino, waxayna yiraahdeen:

Yuhuuddu nebiga (SCW) waxay ka codsadeen inuu xukumo nin iyo haweenay

Yuhuud ahaa oo lagu eedeeyey inay sineysteen, sidaasna waxay u yeelayeen iyaga oo

diiddanaa in labadaas qof lagu qaado xukunka kitaabka towreedku siinayo denbigaas

oo ah in dhagax lagu dilo. Ogaanshaha sababta aayaddu ku soo degteyna wuxuu

muujinayaa in aayaddaan iyo kuwa la macnaha ahi aysan innaba wax shaqo ah ku

lahayn xukun iyo maamul dowladeed.

Waxaana xusid mudan, in quraanka kariimku uusan marna maamaulka dowladda

(Siyaasadda) u adeegsan eray-bixinta xukun, dhammaan meelaha erayga xukun uga

soo arooray quraankuna waxay ka hadlayaan nidaamka garsoorka iyo kala saaridda

dadka kiisasku dhexmaraan, mar qurana quraanku erayga xukun siyaasad uma

adeegsan.

Run ahaantii, madaxdii muslimiinta – ee khulufaa’u raashidiinta ka danbeeyey- ayaa

ka mas’uul ah in siyaasadda [xukunka] loo muujiyo sidii in ay tahay aasaaska diinta

islaamka, waayo fikraddaasi waxay madaxda fursad u siinaysaa inay isu-muujiyaan

sidii inay diinta metalayaan, sidaa darteedna aan loo baahnayn in cidi mucaaraddo

ama xataa la xisaabtanto, ciddii sidaa yeeshaana waxay noqonaysaa murtad diinta ka

baxay.

Dunida islaamka, taniyo taariikh aad u fog mucaaradku mas’uuliinta talada haya

waxay ku eedayn jireen in aysan shareecada islaamka wax ku xukumin, sidaa

darteedna ay gaaloobeen. Muxaafidkuna dhankooda mucaaradka waxay ku eedayn

jireen inay riddoobeen, sidaa awgeedna loo baahan yahay in luqunta loo dheereeyo.

Arrinkaasina wuxuu dhaliyey in la xalaashado qubidda dhiigga muslimiinta, iyada oo

isla markaana la xurmaynayo dhiigga diqsiga.

Kala duwidda diinta iyo afkaarta diiniga ahi waxay fursad noo-siinaysaa inaan kala

garanno waxa ay tahay in isku si loo arko iyo waxa lagu kala aragti duwanaan karo,

maxaa yeelay diinta la iskuma khilaafi karo, laakiin si taa ka duwan afkaarta diiniga

ah aad baa la isugu khilaafi karaa. Tusaale ahaan, muslimiintu marna iskuma

khilaafaan aayadaha quraanka, laakiin aad bay isugu khilaafaan afkaartii Abuu

Xaniifa, Maalik, Shaafici, Axmed bin Xanbal, Abuu Xasan al-Ashcari, Abuu Xaamid

al-Gasaali, Ibnu Taymiyah, Maxamed Cabdi-Wahaab, xasan al-Banna, Ibnu Baas,

Qardaawi, …iwm. Sababta oo ah duqaydu waxay ka hadleen duruuftoodii, isla

markaana waxay ka hadleen maankooda, oo waa tii Soomaali horay u tiri: “Ninna

madaxiisa kama boodo” iyo “Ninna maankiisa ma saluugo”, sida la og-yahayna

“maan dad waa mudacyo afkood”.Abuu Xaniifa oo xaqiiqadaas noo tilmaamayaana

waa tuu yiri: ” Kuwaasi [Taabiciinta] rag bay ahaayeen, annaguna rag baan-

nahay”, Imaam Maalik oo isaguna Abuu Xaniifa ku waafaqay xaqiiqadaasi wuxuu

yiri: “Ruux walba warkiisa waa la qaadan karaa, waana la diidi karaa, marka

laga reebo kan qabrigaan ku jira [nebi Muxamed (SCW)]”, Ibnu Xasmina wuxuu

yiri: ” Ku dayashada saxaabada ka dhalanmayso inay waajib tahay in lagu

daydo Maalik, Abuu Xaniifa iyo Shaafici, …fuqahadaanna kumo jiro mid aan

saxaabada ku khilaafin boqollaal mas’alo”.

Kaarle Maarkis waxaa laga hayaa inuu yiri: “Dhaleecaynta [= naqdinta] diintu

waa shardiga aasaaska u ah dhaleecayn oo dhan.” Run ahaantiina, caqliga reer

Yurub wuxuu shaqo bilaabay, sheeko-xariir iyo khuraafaadna ka xoroobay, noloshana

fahmay ka dib markii dhaleecayn badan lagu sameeyey afkaartii diiniga ahayd ee

culumadu [=wadaaddada kaniisaddu] caamada ku addoonsadeen. Muslimiiintuna

maanta waxay ku jiraan xaalad dhinayco badan uga eg tii reer yurub ku jireen

qarniyadii dhexe, taa awgeedna muslimiintu waxay u baahan yihiin aqoon-yahanno

qaadan kara kaalin la mid ah kii ay ciyaareen aqoon-yahannadii reer Yurub ee

horseedka ka ahaa dhaqdhaqaaqii maan-furka [enlightenment] ee dhawr boqol oo

sano ka hor yurub ka hanaqaaday. Waxaa loo baahan yahay aqoon-yahanno leh

garaad iyo geesinnimo ay dib u akhrin ugu sameeyaan afkaarta diiniga ah ee

muslimiintu boqollaalka sano kala dhaxlayeen.

Waxaa la wariyey in wadaad Soomaaliyeed oo la oran jirey Xaaji Saciid Maxamuud

Isxaaq, uu fatwoon jirey in sadaqada fidriga [Sakaatu Fitriga] lagu bixin karo caano

iyo hilib [= cad iyo caano]. Wadaaddadii Soomaaliyeed oo fatwadaasi ka degi

weydeyna shiikha waa ku dhaleeceeyeen mas’aladaas, arrinkuna wuxuu gaaray heer

culumadii ay kutubta isu soo gurteen. Kolkii madashii lagu ballamay la isugu yimidna

Shiikh Saciid wuxuu culumadii weydiiyey su’aasha ah: culumoy kolka aad baaraysaan

masalooyinka mugdigu idinka galo halkee baad ka raadisaan? Culumadiina waxay

ugu jawaabeen: waxaan ka baarnaa kutubta fiqiga ee ay ka midka yihiin Minhaajka

iyo shuruuxdiisu. Mar labaadkiina wuxuu weydiiyey: oo horta minhaajka yaa qoray?

Waxay yiraahdeen: waxaa qoray caalim weyn oo la oran jirey Imaam Nawawi. Mar

saddexaadkiina wuxuu weydiiyey: oo horta shiikh Nawawi halkee buu ku noolaa?

Waxay yiraahdeen: wuxuu ku noolaa dhul la yiraahdo Shaam. Mar afraadkiina wuxuu

weydiiyey: dhulka la yiraahdo Shaam maxaa u quutu qaalib ah? waxay yiraahdeen:

Shaam waa dhul-beereed, dadkiisuna waxay cunaan dalagyada beeraha ka soo go’a.

dabadeedna, Xaaji Saciid wuxuu culumadii ku yiri: ” Culumoy! wadaadka reer

Shaam anaa reerkayga uga xog-ogaalsan

“

Hubantidii, Soomaalidu waxay u baahan tahay culumo sida Xaaji Saciid hal-abuur u

leh, dadkooda iyo dalkoodana ku kalsoon, xurmo iyo qaddarinna u haya, kana xoroobi

kara fikradaha qalloocan ee dibedaha laga soo dhoofiyo.

Yeelkadeede, qoraalkaan gaabani -haddii Alle idmo- wuxuu isku dayi doonaa inuu

wax yar ka bidhaamiyo doodda kulul ee maanta ka aloosan mawduuca riddada.

Su’aasha qoraalku isku dayi doono inuu ka jawaabaana ma aha in riddadu tahay denbi

Sheekadaan waxaan marar badan ka maqlay buuniga weyn ee Aw jaamac Cumar Ciise, waxaanse ka

xumahay in aanan sheekada u soo tebin karin sida quluudda iyo xalladda badan ee Shiikh Jaamac u

tebiyo.

aakhiro cadaab lagu mudanayo iyo in kale, balse ujeeddada qoraalku waxay ku

kooban tahay inuu ka jawaabo su’aasha ah: ma tahay in murtadku ciqaab aadane ifka

ku muto mise maya?

Ugu dambayntii, ujeeddada qoraalka laga leeyahay ma aha wacdi, danta qoraaguna

ma aha in akhristuhu qoslo ama qarracmo, balse dantu waa inuu wax bidhaamiyo, oo

su’aalo abuuro.

2- Waa Maxay Riddo?

Erayga Ridda ama Irtidaad waa eray af Carabi ah, macnihiisuna af ahaan waa

“noqosho”, eraybixin ahaanna waa in diin laga noqdo ama laga baxo, siiba in diinta

Islaamka laga baxo

. Ruuxa diinta ka baxayna waxaa loogu yeeraa murtad. Diin ka

bixidduna waxay leedahay labo waji oo kala ah: in qofku diinta islaamka ka baxo

isaga oo aan qaadan diin kale iyo in qofku ka baxo islaamka isla markaana uu qaato

diin kale, sida inuu ka baxo Islaamka isaga oo ka dooranaya diinta Kiristaanka ama

Yahuudda ama Buudiisimka, .. ,…iwm.

Murtadkana waxaa loo qaybiyaa labo nooc oo kala ah: Murtad Fitri ah; waana ruuxa

ay dhaleen waalidiin muslim ahi, oo qaangaaray isaga oo muslim ah, laakiin isagu

mar danbe islaamka isaga baxa, iyo Murtad Milli ah, oo ah ruuxa ay dhaleen waarid

aan muslim ahayn, oo qaangaaray isaga oo aan muslim ahayn, hase ahaatee gadaal ka

qaatay diinta islaamka, laakiin mar danbe ka noqda diinta

Waxa riddada ama gaaloobidda loo daliishanayaana waxay yeelan karaan dhawr waji

oo kala ah: wax uur laga rumeeyo, ama af laga yiraahdo ama addin laga falo.

Culumada qaarkoodna waxay isku dayeen inay dejiyaan qaacido koobta arrimaha

riddada keena, waxayna dejiyeen qaacido oranaysa: waxaa riddada keena in la

diido arrin ay khasab tahay in diinta laga ogaado [Macluum mina diin

bidaruurah]. Hase ahaatee, qaacidadaani ma aha mid la isku waafaqsan yahay run-

sheeggeeda, waxaana jira aqoon-yahanno badan oo rumaysan in qaacidadaani aysan si

cad u qeexnayn, waxayna ku tilmaameen inay sida mergiga u jiidanto, oo hadba sidii

la rabo loo fasiran karo.

Culumada islaamkuna waa ku kala aragti duwan yihiin ciqaabta uu ifka ku

mutaysanayo murtadku, culumada badankooduse waxay qabaan in riddadu tahay

denbi ciddii ku dhacdaa ay mutaysanayso ciqaab la yiraahdo “Xad Arridda” oo ah in

Aqoon-yahannada qaarkood waxay qabaan in riddadu [= noqoshadu] tahay in ruuxa ama bulshadu ay

ka noqdaan diinta islaamka iyaga oo ku noqonaya diintoodii hore. Taa awgeedna aqoon-yahannadaani

ma oggola in erayga riddo loo adeegsado muslimiinta islaamka ku dhashay ee aan diimaha kale soo

marin. Tusaale ahaanna, Soomaaliga -inta la hubo-abidki muslimka ahaa ma habboona in loogu yeero

erayga riddo, waayo ma laha diin hore oo uu dib ugu noqonayo.

Maxamed Cumar Faaruuq wuxuu qabaa inaan loo baahnayn in la adeegsado eraybixinta ruux diin

ama muslimnimo ku dhashay ama qof gaalnimo ku dhashay, balse sida saxda ahi ay tahay in la

yiraahdo qof ay dhaleen waarid muslim ahi iyo qof ay dhaleen waarid gaal ahi. Sababtana wuxuu ku

sheegay in caqiidada la qaato [=la rumeeyo], laakiin aan lagu dhalan. Fiiri faalladiisa cinwaankeedu

yahay “Being born as a muslim: Is there such as thing?”.

la dilo

, laakiin waxay isku khilaafeen in loo baahan yahay in ka hor inta aan la dilin

la siiyo waqti uu ku toobad keeni karo oo islaamka dib ugu soo noqon karo haddii uu

doono iyo in kale?

Qaar ka mid ah culumada islaamkuna waxay qabaan in ay

arrinkaas ku kala duwan yihiin murtadka fitriga ah iyo kan milliga ahi, oo waxay

leeyihiin murtadka milliga ah waa la toobad weydiinayaa, laakiin kan fidriga ah lama

weydiinayo. Si taa la mid ah culumada qaarkood waxay kala duwaan murtadka

riddada qarsada iyo kan caddaysta, oo waxay yiraahdeen murtadka riddada qarsada

waxaa la dilayaa isaga oo aan la weydiin inuu toobad keeno, laakiin kan riddada

cadaysta waa la toobad weydiinayaa, oo hadduu islaamka u soo noqdo waa la iska

daynayaa, haddii kalena waa la dilayaa.

Sidoo kale, culumada qaba toobad weydiintu waxay isku khilaafeen inta ay le’eg

tahay muddada ay tahay in murtadka loo sugo si uu u toobad keeno. Si taa la mid ah,

fuqahadu waxay isku khilaafeen haweenayda riddoowda waxa laga yeelayo, ma la

dilayaa mise maya? Tusaale ahaanna, fuqahada mad-habta Xanafigu waxay qabaan in

haweenayda riddowda aan la dileyn. Oo bilmatal, haddii wiil iyo gabar walaalo ah,

ama afo iyo saygeed ay riddoobaan, culumadaani waxay qabaan in wiilka iyo sayga la

dilayo, laakiin bilis xaawo aan waxba loo raacanayn.

3- Xumaha Iyo Taariikhda Gaalaynta Muslimiinta:

3-1: Xumaha Gaalaynta Muslimiinta:

Islaamku gaalaynta muslimiinta wuxuu u arkaa dhaqan xun oo loo baahan yahay in

muslimku iskala weynaado. Nebigana (SCW) waxaa laga wariyey axaadiis badan oo

muslimiinta uga digaya dhaqanka gaalaynta, waxaana ka mid ah xadiiska oranaya: “

Haddii ninku [= qofku] ku yiraahdo walaalkiis gaalyahow midkood bay ku

noqotaa [= gaalnimadu], oo haddii kan lagu sheegay gaalnimadu uu sidaa

yahay isaga ayaa gaal ah, haddii kalena waxay ku noqotaa kan yiri”. Riwaayad

kalena waxay leedahay: ” Ruuxii nin ku sheega gaalnimo, ama yiraahda

cadowgii Alle, haddii uusan sidaa ahayn isagay ku noqotaa”. Xadiis kalena

wuxuu leeyahay: ” Ruuxii muumin gaalnimo ku ganaa [= ku sheegaa] wuxuu

la mid yahay sidii inuu dilay”.

Culumada islaamkuna waa isku khilaafeen macnaha dhabta ah ee gaalnimada

axaadiistaani sheegayso, oo waxay isweydiiyeen su’aasha ah: ruuxii muslim gaalnimo

ku sheegaa ma gaaloobayaa mise denbi weyn buu kasbanayaa? Haddii si kale loo

yiraahdo, gaalnimada axaadiistu sheegtay ma gaalnimo ruuxa diinta ka saaraysaa mise

maya? Culumada badankooduna waxay qabaan in gaalnimada axaadiistu sheegaysaa

Afarta mad-hab ee ugu waaweyn fiqiga ahlu sunnadu waa isku waafaqsan yihiin in la dilo ruuxa

riddadu ku caddaato.

Ibnu Sureyj [dhintay 235 ee hijrada] oo ka mid ahaa fuqahada waaweyn ee mad-habta Shaaficigu

wuxuu ku dooday in loo baahan yahay in murtadka la siiyo waqti uu ku toobad keeno, sidaa darteedna

wuxuu fatwooday inaan murtadka mar qura qoorta laga goyn, ee lagu dilo ul lala dhaco, maxaa yeelay

ushu murtadka waxay fursad u siinaysaa inuu helo waqti uu ku toobad keeno (Eeg: Al-Maawardi ; al-

Axkaam al-Suldaaniya, B.75 ).

aysan ahayn mid diinta looga baxayo balse ay tahay mid muujinaysa faasiqnimo iyo

in ruuxa sidaa u dhaqmaa uu mudanayo caro Alle. Laakiin qaar kale oo culumada ka

mid ahi waxay yiraahdeen haddii ruuxa gaalnimada lagu sheegay uu dhab ahaantii

gaal yahay ruuxa erayga yiri wax eed ah yeelan maayo, laakiin haddii uusan gaal

ahayn isaga qudhiisa ayaa gaaloobaya, waayo xaaladdaas wuxuu ka dhigan yahay

inuu islaamka qudhiisa gaalnimo ku sheegayo, ruuxii islaamka gaalnimo ku

sheegaana waa gaaloobayaa. Intaa waxaa dheer, culumada qaarkood waxay

yiraahdeen: ruuxa muslimka ku yiraahda gaalyahow, ama faasiq-yahow ama faajir-

yahow wuxuu mudanayaa ciqaab tacsiir ah, maxaa yeelay wuxuu ku dhacay denbi aan

xad go’an lahayn, denbiyada aan xadka lahaynna waxaa lagu ciqaabaa ciqaab lagu

edbinayo oo ah ciqaabta loo yaqaan tacsiirta.

Saxaabigii Usaama bin Seyd (RC) oo nebiga ka warinaya dhacdo isaga qudhiisa

qabsatayna wuxuu yiri sidatan: ” Rasuulkii Alle (SCW) ayaa wuxuu noo diray

hawl gaar ah [=sariya], waxaanna ku waa beriisannay al-Xuruqaatka [= waa

meel magaceed] Reer-Juhayno. Dabadeedna waxaan haleelay nin, markaasuu

yiri: Alle mooyee Ilaah kale ma jiro. Dabadeedna waan la dhacay [= seefta].

Arrinkaasina shaki buu igu beeray. Dabadeedna nebigaan u sheegay,

markaasuu yiri:

“Ma isaga oo yiri: Alle mooyee Ilaah kale ma jiro ayaad dishay!!”

Waxaan iri: Rasuulkii Allow, wuxuu sidaa u yiri isaga oo hubka ka baqay

darteed.

Nebiguna wuxuu yiri: ” Oo maxaad u jeexi weyday qalbigiisa si aad u kala

ogaato inuu sidaa u yiri iyo in kale?!!” nebiguna kama suulin inuu su’aashaas

igu celceliyo, jeer aan ka jeclaystay inaan maalintaas soo islaami lahaa!

“

Culumada islaamka qaarkoodna waxay sheegeen in haddii hadalka ruuxa muslimka

ahi uu 99% yeelan karo macne gaalnimo muujinaya, 1% uu leeyahay macne

islaamnimo muujinaya, hadalka muslimka waxaa lagu xanbaaraya macnaha wanaagga

iyo muslimnimada muujinaya. Haddii si kale loo yiraahdo: halka macne ee dhanka

wanaagsan wax ka eegaya ayaa laga hormarinayaa sagaal iyo sagaashanka kale ee

dhanka xun wax ka eegaya. Waayo, wanaagga ayaa asal ah, arrinkana asalkiisii horaa

ayaa lagu xanbaaraa.

Sidoo kale, culumada islaamka qaarkood waxay isweydiiyeen su’aasha ah:

gaalnimada, faasiqnimada iyo dulmilownimada kee baa ugu xun? Su’aashaasna

culumadu waxay uga jawaabeen in dulmigu ka xun yahay gaalnimada iyo

faasiqnimada, waayo , caadi ahaan dhibka gaalka iyo faasiqu waxay ku kooban tahay

qofka nafsaddiisa, laakiin dhibka dulmigu wuxuu u gudbaa bulshada .

Waxaa la wariyey in nin askari ahi uu wadaad faqiih ah waydiiyey inuu waddada u

tilmaamo, laakiin wadaadkii iska dhegotirey su’aasha askeriga. Sababta wadaadku

sidaa u yeelayna wuxuu ku macneeyey inuu ka baqay in askarigu u socday meel uu

dulmi ka gaysanayo, haddii uu waddada u sheegana uu noqanayo mid dulmiga gacan

Waxaa wariyey Muslim, Abuu Daa’uud, Ibnu Maajah iyo Axmed.

ku siiyey, oo denbiga la qaybsanayo.

Imaam Maxamed al-Gasaali oo dhacdadaan faallo ka bixinayaana wuxuu yiri: “

dadkii hore ee wanaagsanaa taxadarka noocaan oo kale ah kulama dhaqmi jirin

faasiqiinta iyo gaalada, balse wuxuu ku goonni yahay dulmilowga. Waayo macsidu

waxay u qaybsantaa mid gudubta iyo mid aan gudbin, fisqigu ma gudbo ee wuu

kooban yahay, sidoo kalana gaalnimadu waa denbi Alle laga galay, la

xisaabtankiisana isagaa iska leh. Laakiin dulmigu waa gudbaa [= dhibkiisu bulshaduu

gaaraa]”.

3-2: Taariikhda Gaalaynta:

Iyaga iyo ku Allahoode waxay wariyeen in tuke arkay tuke kale oo la nooc ah,

markaasna uu ka carooday madowga iyo foolxumada ka muuqata wajiga saaxiibkiis.

Wuxuu ka naxay madoobaanta wajiga saaxiibkiis, laakiin haddii uu wejigiisa

muraayad ku eegi lahaa, wuxuu ogaan lahaa in qudhiisu uusan ka caddayn saaxiibkiis,

laakiin halka sartu ka quruntay waa in tukuhu uusan haysan muraayad uu wejigiisa ku

eego, isla markaana uusanba dareensanayn inuu u baahan yahay muraayad u qabata

shaqada noocaas ah.

Run ahaantiina, dhibaatada haysata aadanaha oo dhan, siiba kuwa kala aamminsan

diimaha, firqooyinka iyo madaahibta kala duwani waxay la mid tahay dhibaatada

qabsatay tukahaas, waana in qolo waliba iska indho tirto xumaheeda isla markaana

karbuuno weyn ku ifiso xumaha kuwa kale, in qolo kastaa iska dhaadhiciso in iyada

oo keli ahi ay xaqa iyo xaqiiqada metesho, iskana indho tirto in xaqiiqadu wejiyo

badan leedahay, cid walibana ka arkayso dhanka ay ka eegto oo qura, sidaa darteedna

loo baahan yahay in la qaddariyo aragtida kuwa dhanka kale wax ka eegay.

Waxaa la wariyey in feylasuufkii weynaa ee Suqraat [= Socrat] -oo loo qiray inuu

ahaa ugaaskii falaasifadii hore, laguna magacaabi jirey naanaysta ah ” Garaadka

garaadleyaasha/ Xakiimka xukamada” – mar la weydiiyey su’aasha ah: maxaa

laguugu bixiyey magaca “Xakiimka xukamada? Suqraadna uu ku jawaabay: “Waayo

dadka badankoodu ma oga jaahilnimada weyn ee ay ku sugan yihiin, aniguse

waxaan ogahay jaahilnimadayda gaamurtay.”

Waa run oo jahligu waa kan dadka ku bixiya inay keligood isla saxsanaadaan,

fikradaha kale oo dhanna ka soo qaadaan waalli iyo nacasnimo. Wadaaddadii

magaalada Atena oo jahligoodu ku bixiyey inay ra’yigooda oo qura tixgeliyaanna waa

kuwii Suqraad dilka ku xukumay, kaddib markay ku eedeeyeen inuu diintii

aabbayaashiis bidco ku barxay, dhalinyaradana maskaxda ka xado, oo si xun wax ugu

sheego.

Diinta asalkeeda iyo nuxurkeedu waa turid, naxariis iyo xishood, waayo diintu waxay

daahirisaa damiirka dadka, waxayna ku xirtaa samada, muuminkana waxay ku

xanbaartaa inuu ka fogaado dulmi iyo denbi, waxayna ku bixisaa inuu u turo

dhammaan uunka Alle. Laakiin si taa ka duwan, siyaasadda waxaa asal u ah danaysi,

xoog iyo ismaquunin, waayo siyaasaddu raxim ma leh

, raxmadna ma taqaan. Diinta

iyo siyaasadda oo la isku walaaqana waxaa ka dhalanaya in siyaaddu diinta ku daarato

cudurrada danaysiga iyo ismaquuninta.

Si kastaba ha ahaatee, marka si qotodheer loo akhriyo taariikhda islaamka, waxaa la

ogaanayaa in dhaqanka gaalayntu uu yahay dhaqan fac weyn, oo soo taxnaa in ka

badan kun sano. Fikradda gaalayntuna waxay curataa mar kasta oo siyaasadda maro

diineed loo geliyo. Danta laga leeyahayna waa in lagu faquuqo, bulshadana looga

dheereeyo cidda la gaalaynayo.

Muslimiinta waxaa dhexmaray dagaallo kharaar oo ku reebay aano iyo utun aan abid

laga bogsoon. Dagaalladaas oo af iyo addin labadaba lahaana, waxaa xanuun badnaa

oo ay adagtahay in laga bogsadaa dagaalka afka ah. Nebigu (scw) wuxuu magaalada

Madiino ku geeriyoodey sannadkii 632 C.D., geerida nebiga oo filan waa ku ahayd

saxaabada badankoodana waxaa ka dhashay in saxaabadu isweydiiyeen su’aalo aan

horay la isu weydiin, su’aalahaasna waxaa ugu muhiimsanaa labo su’aalood oo tan

hore ahayd: Nebigu ma dhiman karaa? Tan labaadna ahayd: Haddii nebigu

dhintay yaa buuxinaya xilkii hoggaamiyenimo ee nebigu mislimiinta u

hayey?

Su’aasha hore dhib badan lagalama kulmin, oo waxaa si dhib yar u xalliyey khaliifkii

Abuu Bakar Asadiiq (RC), ka dib markii uu muslimiinta u khudbeeyey, kuna dul

akhriyey aayadaha quraanka ah ee muujinaya in nebigu yahay aadami, ay ku dhici

karaan dhammaan cilladaha aadamiga ku dhacaa, isaga iyo aadamiga kalena farqiga u

dhexeeyaa uu yahay waxyiga isaga iyo anbiyada kale lagu goonni yeelay.

Laakiin su’aasha labaad furdaaminteedu ma ahayn arrin fudud, waayo dan iyo damac

ayaa dabada ka riixayey. Meydkii nebiga oo aan weli la aasin, ayaa Ansaartii Madiino

– oo horay Muhaajirta eedo uga tirsanayey- waxay guriga ku caanbaxay magaca

“Saqiifat Banii Saacida”, waxay ku qabteen shir ujeeddadiisu ahayd inay ku doortaan

ninkii geli lahaa booskii nebiga, ee noqon lahaa madaxa muslimiinta. Durbadiibana

waxay hoggaamiye u magacaabeen ugaaskii beesha Khasraj oo ka tirsan bahwadaagta

Ansaarta,. Ugaaskaasna waxaa lagu magacaabi jirey Sacad bin Cubaadah (RC).

Hase yeeshee, Ansaartii oo aan weli madashii ku kala dareerin ayaa waxaa ka war

helay Abuu Bakar, Cumar bin Khaddaab iyo asxaab kale. Abuu Bakarna akhyaartii

shirsanayd wuxuu u jeediyey khudbo uu ku yiri: ” Ansaarey! Rasuulka Alle

annaguu naga dhashay, booskuu banneeyeyna annagaa idiinka xaq leh”.

Ansaartiina waxay ugu jawaabeen: ” Amiir baan magacaabanaynaa, ee idinkuna

amiir magacawda / Minnaa Amiir waminku Amiir”. Abuu Bakarna wuxuu

ugu jawaabay: ” Amiirradu annagay noqonayaan, wasiirraduna idinkay

noqonayaan/ Minnaa al-Umaraa, wa’antum al-wusaraa”.

Iyada oo dooddu ay halkaas marayso, arrinkana la isku mari la’ yahay, ayaa waxaa

istaagay saxaabi ka mid ahaa odayaashii Ansaarta oo la oran jirey Abuu Cubeydah bin

Dowladdii Cabbaasida, xilli ay boqortooyada ku loollamayeen labadii boqor ee walaalaha ahaa ee

al-Amiin iyo al-Maamuun, ayaa Al-Amiin maalin waxaa lagu yiri: hadii walaalkaa dagaalka ka

waantoobo, oo is-dhiibo, dhalashada iyo raximka aad wadaagtaan darteed ku cafi, oo ha dilin. Al-

Ammiin-na ninkii taladaas soo jeediyey wuxuu ugu jawaabay: ” Boqortooyadu waa ma dhalays oo

raxim ma leh!”

Jarraax (RC), wuxuuna gacan qaaday Abuu Bakar, wuxuuna kula heshiiyey inuu

noqdo khaliifka muslimiinta, Ansaartiina marka laga reebo Sacad bin Cubaadah,

waxay arrinka ku waafaqeen Abuu Cubeyda, waxayna oggolaadeen khaliifnimada

Abuu bakar. Sidaasna Abuu Bakar wuxuu ku noqday kii ugu horreeyey afarta nin ee

muslimiintu u bixiyeen magaca Al-khulafaa Ar-Raashidiin, oo afartuba ah

Muhaajiriin iyo Qureesh.

Yeelkadeede, loollanku halkaa kuma dhammaan, balse mar kale ayaa waxaa loollan

ka dhex aloosmay muhaajiriinta dhexdooda, waxaana habboon inaan la illoobin

mandiqa qabyaaladda ee yiraahda: ” Aniga iyo walaalkay waxaan la dirirnaa ina

adeerkayo, aniga iyo ina adeerkayna waxaan la dirirnaa shisheeyaha”.

Muhaajiriinta qaarkood waxay ku doodeen in arrinka lagu degdegay, Abuu Bakarna

uusan khaliifnimada xaq u lahayn. Tusaale ahaanna, waxaa la wariyey in Cutba Bin

Abii Lahab uu madashii Saqiifa bin Saacida ka tiriyey gabay uu ku ammaanay Cali

bin Abii Daalib, si sarbeeb ahna uu ugu dooday in Cali madaxnimada xaq u leeyahay.

Run ahaantii, Cali si toos ah ugama horimaan Abuu Bakar iyo khaliifkii ka danbeeyey

ee Cumar bin Khaddaab, sidoo kale waa run in Ansaartu aqbaleen go’aankii

odaygoodii Abuu Cubeyda, laakiin dhab ahaantii arrinka lama xallin, oo khilaafka

lagama bogsan, balse wuxuu ahaa dhuxul hoos ka hulaaqaysa, oo mar uun danbaaburo

qarxin doonta.

Gacan ka hadalkii ugu horreeyey ee muslimiinta dhexdooda ka qarxay wuxuu ahaa kii

ka dhashay kacdoonkii looga horyimid, markii danbana lagu diley khaliifkii 3-aad ee

Cusmaan bin Cafaan (RC). Waxaana la rumaysan yahay in loollankaasi uu ku

salaysnaa dano siyaasadeed iyo kuwo bulsho oo ay kala matalayeen kooxaha

loollanku u dhexeeyay. Oo bilmatal, kooxda kacdoonka samaysay waxay ku

doodayeen inay rabaan in dulmiga la suuliyo, madaxdii ka danbayseyna la ruqseeyo,

haddii taa la waayana ay khasab noqonayso in la casilo khaliifka ka gaabiyey

gudashada xilkiisa. Mana jirin cid sheegatay inay diin iyo caqiido metalayso, ama in

qolada kale ay gaaloowdey

Geeridii Cusmaan bin Cafaan (RC) waxay horseedday in la isku barxo qabyaalad,

siyaasad iyo diin, waxayna daahfur u noqotay dhacdooyin taariikhda islaamka ku

caanbaxay magaca “Al-Fitna al-kubraa ama fitnadii Cusmaan”.

Dhacdooyinkaasna waxaa ka mid ah dagaallo kharaar oo dhexmaray muslimiinta, oo

ay ugu horreeyeen goobihii al-Jamal, Sifeyn, iyo Karbalaa. Dagaalladaasina waxay

galaafteen noloshii tobannaan kun oo ruux, oo boqollaal ka mid ahi ay ahaayeen

saxaabadii rasuulka, waxayna dhaliyeen in khilaafkii siyaasadeed loo yeelo waji

diineed, koox walibana waxay bilowday inay raadsato aayado iyo axaadiis ay

mowqifkeeda ku difaacdo, sidaasna waxaa ku abuurmay xisbiyo siyaasadeed oo kala

matala dano kala duwan, isla markaana mid kastaba ay sheeganayso inay iyadu tahay

Afadii nebiga ee Caa’isho binti Abuu Bakar oo markii hore ka mid ahayd dadkii Cusmaan bin

Cafaan mucaaradka ku ahaa, ayaa waxaa laga wariyaa inay mar ay dadka ku diraysey Cusmaan ay tiri:

” Dila Nactal wuu gaaloobaye”, iyada oo Cusmaan ugu yeeraysa magaca Nactal. Erayga Nactalna

dhawr macne ayaa lagu fasiray, waxaase loo badinayaa in Nactal ahaa magac loogu yeeri jirey nin

Qibdi [Kirishtaan] ahaa, oo gar weyn lahaa oo ku noolaa magaalada madiino.

tan metasha diinta saxda ah. xisbiyadaas kuwii ugu horreeyeyna waxay ahaayeen

xisbiyadii Khawaarijta, Shiicada, Sunnada, …iwm.

Qodobkii ugu horreeyey ee xisbiyadaani sida weyn ugu murmeen wuxuu ahaa:

mansabka khaliifnimada ma Allaa bixiya mise aadamiga? Jawaab u helidda

su’aashaasna muslimiintu waxay ugu qaybsameen labo kooxood oo tan hore ay ku

tagtay in mansabka khaliifku uu yahay mid Alle baxsho, uuna la mid yahay mansabka

nebinimada. Kooxda sidaa ku andacootay oo mar danbe loo bixiyey magaca Shiico,

waxay yiraahdeen darajada khaliifnimadu [imaamadu] waa mid Alle bixiyo, waxayna

la mid tahay nebinimada, Eebbana darajadaas wuxuu u doortay Cali bin Abii Daalib

iyo durriyaddiisa. Shiicada oo ciil badan qabay, eedo badanna tirsanayey dadkii

fikraddooda mucaaraday waxay u bixiyeen magaca “Naasiba ama Nawaasib”,

waxayna ku xukumeen inay yihiin eey gaalo ah, oo Yahuudda iyo Majuustu ay ka

diin fiican yihiin.

Dhanka kale, kooxdii diiddey in darajada khaliifnimadu tahay mid Alle bixiyo

dhexdeeda waxaa ka curatay dood kale oo oranaysa: khaliifnimadu ma waxay ku gaar

tahay jifida Banii Haashim, mise waxaa leh Qureesh oo dhan, mise Carab baa

wadaagta, mise waa darajo muslimiinta oo dhan [carab iyo cajamba] u dhaxaysa xataa

haddii ruuxa qabanayaa uu noqonayo “Xabashi addoon ah”.

Kooxda ugu ballaaran kooxahaani waa midda Shiicadu u bixiyeen magaca “Naasiba”,

laakiin iyadu la baxday magaca “Ahli Sunna ama Sunna”. Guud ahaanna, waxay

qabaan in khaliifnimadu tahay darajo muslimiintu bixiyaan, laguna gaaro hannaanka

shuurada. Waxayna ku doodeen in dhammaan khulufadii Abuu Bakar, Cumar, iyo

Cusmaan ay waddo sax ah xilka ku qabteen, isla markaana loo baahan yahay in laga

aammuso doodihii iyo dagaalladii saxaabada dhexmaray. Sunnadu [= Nawaasibtu]

iyagu Shiicada waxay u bixiyeen magaca “Raafida”, waxayna ku xukumeen inay

yihiin dameerro aan diin lahayn, oo Yahuudda, Nasaarada iyo majuustu ka khayr

badan yihiin, waxayna ku andacoodeen in la cuni karo xoolaha ehlu kitaabku

gawracaan, isla markaana la guursan karo dumarkooda, laakiin si taa ka duwan marna

ma bannaan in ruux Shiico [raafido] ah wax lagu darsado. Xiriirka qura ee Raafidada

lala yeelan karaana uu yahay kan looga golleeyahay in lagu dilo ama si kale loogu

hagardaameeyo.

Teeda kale, waxaa la oran karaa Khawaarijtu waxay ahaayeen kuwa kooxahaas

hardamaya ugu diin jecel, laakiin isla markaa waxay ahaayeen kuwa ugu waalan,

uguna dhiig daadin badan. Khawaarijtu iyaga oo adeegsanaya halkudheggoodii ahaa:

” Cid aan Alle ahayni wax ma xukumi karto/ Laa xukma illaa lillaah” ayay

waxay gaalaysiiyeen Cali bin Abii Daalib – oo markii hore ay ka tirsanaayeen

taageerayaashiisa- iyo dhammaan ciddii qabta fikrad tooda ka duwan. Welibana intaa

kuma ay ekaana waxay fuliyeen siyaasad ah in dadka wixii aan firqadooda ahayn ay

seefta ka aslaan. Sidaa darteedna, Khawaarijtu waxay ku caanbexeen madax-falluuq

iyo dhiig daadin.

Nusuusta shiicadu ay arrinkaan u daliishadaan waxaa ugu muhiimsan xadiiska loo yaqaan “Gadiir

al-Khum”, oo muslimiintu isku waafaqsan yihiin jiritaankiisa, laakiin isku khilaafsan yihiin macnaha la

siinayo.

Si kastaba ha ahaatee, taniyo taariikhdaas aadka u fog waxaa abuurmay firqooyin

islaam wada sheeganaya, oo tiradooda lagu sheego dhawr iyo toddobaatan

, oo

midkastaa ku andacoonayso in iyada oo keli ahi ay tahay firqada badbaadaysa, ayna u

taagan tahay sidii ay caqiidada uga waardiyeyn lahayd firqooyinka ka ambaday

waddada cad ee habeenkeedu maalinta yahay. Firqooyin mid waliba ay gaalaynayso

inta kale, adduun iyo aakhiro toonnana aysan wax uga oggolayn. Su’aalaha

isweydiinta u baahanna waxaa ka mid ah: War jannadu miyaysan dadkoo dhan ku

filnayn? Dadka gaalaynta iyo riddada ku mitidayaase ma waxay ka baqayaan in

jannada laga buuxiyo, oo ay boos ka waayaan?

Isku soo xooriyoo, fikradda gaalayntu waa fikrad taariikh dheer leh, ururrada maanta

wax gaalaysiinayaana waxay heli karaan suugaan badan oo ay dantooda ugu kitaab

dayi karaan. Laakiin taasoo jirta, haddana mar walba waa caddahay in gaalayntu tahay

siyaasad muuqaal diineed loo yeelay.

4- Islaamka Iyo Xorriyadda Diinta:

Iimaanku waa qanaaco qalbigu ku xasilo, qanaacadaasina kuma iman karto dirqin iyo

jajuub. Sidaa awgeedna, iimaan iyo dirqin meel ma wada galaan. Dirqinta iyo

sandulleyntana iimaan laguma gaari karo, balse waxaa lagu heli karaa munaafaqnimo

iyo qof ama bulsho labo waji leh. Nifaaq iyo iimaanna ma aha labo la isku doorsan

karo.

In wax la rumeeyaa waxay u baahan tahay in lagu qanco waxa la rumaynayo,

qanaacadana waxaa lagu hantaa labo arrimood midkood:

Kow: ku dayasho: waxaa jira dad sheegta inay wax rumaysan yihiin, laakiin waxaas

ay rumaysan yihiin kuma gaarin baarid iyo xog-ogaalnimo, balse waxay ku gaaraan

inay cid kale uga daydaan. Iimaanka noocaas ahina waa iimaanka caamada oo ah

dadka dunida badankooda. Sida la og-yahayna caamadu xagga maskaxda waxay kala

mid yihiin duunyada la soofsado, oo maskaxdoodu ma taqaan inay su’aalo iska

weydiiso waxa aan hortooda ka muuqan, sida fikraha la rumeeyo. Iimaanka

caamaduna wuxuu ku qotomaa ku dayasho, oo waxay rumaystaan wixii ay cid ka

arkeen ama ka maqleen, siiba waxay ku arkaan ama ka maqlaan waalidiintood. Siduu

Jaaxidh sheegayna caamadu ma taqaan shaki balse waxay taqaan “Haa” iyo

“Maya”

Waxaa la wariyey in gabyaagii feylasuufka ahaa ee al-Cataabi (Dhintay 220 ee

Hijrada) oo u duurxulaya culumada cilmiga xadiiska, oo waagaas ku faani jirey in

dadweynuhu la hayaan iyaga iyo cilmigoodu, uu galab fariistay gole isaga oo iska

dhigaya inuu doonayo inuu dadka baro cilmiga xadiiska, wuxuuna yiri: ” Rasuulku

(SCW) wuxuu yiri: qofkii carrabkiisu gaaro sankiisa ma galo naarta”. Dadkii

Aqoon-yahannada u dhuundaloola firqooyinka islaamku waxay sheegaan inay tiradaas aad uga

badan yihiin.

Al- Jaaxidh (Camar bin Baxar); al-Xayawaan (Taxqiiq Cabdi-Salaam Haaruun, al-Qaahira, dabcadii

2-aad) juska 6-aad, BB.35-37.

golaha fadhiyeyna mar qura ayay waxay bilaabeen inay carrabka iyo sanka isla

raadiyaan, si ay u kala ogaadaan jannada iyo naarta tan loo dheelmayo

Labo: Shakibax: waxaa jira dad ay ku adag-tahay in ay rumeeyaan wax aysan ku

qancin ka dib markay su’aalo iska weydiiyaan. Dadka noocaas ah, oo runtii aad u

yarina waa kuwa dhab ahaan erayga iimaan uu ku rumoobayo. Dadkaanna waxay

leeyihiin tilmaanta lagu yaqaan culumada dhabta ah, oo ah waxa loo yaqaan shaki-

cilmiyeed. Culumadaani waa kuwa rumaysan in aqoonta iyo iimaanka shaki ka

horreeyo. Oo qofka si loo yiraahdo wuu rumeeyey, waa in waxa uu rumaynayo uu

markii hore shaki ka qabay oo su’aalo iska weydiiyey. Tusaale ahaanna, sida la og-

yahay qofka caqiido mid kale ku doorsanayaa wuxuu marka hore maraa marxalad

shaki, oo uu ka shakiyo caqiidada uu ka tagayo iyo xataa midda danbe ee uu

qaadanayo. Shakigana siduu sheegay Xujatu Al-Islaam al-Gasaali [450-505H / 1058-

1111 C.D.] waxaa lagu gaaraa xaqa, waayo: ” Ruuxa aan shakini ma eego, kaan

eeginna ma arko, kaan arkinna wuxuu ku waaraa indho la’aan iyo baadi

“.

Quraanka kariimkuna wuxuu noo-sheegay dood dhexmartay nebi Ibraahiim oo u

baahday marag uu ku qanco iyo rabbigi. Quraanka oo dhacdadaas noo soo

tebinayaana wuxuu yiri: ” Xusuuso markii Ibraahim [rabbigi ku] yiri: Rabbow I

tusi sidaad u noolayso waxa dhinta, uuna ku yiri: miyaadan rumayn? Oo uu

yiri: waa rumeeyey laakiin [waxaan doonayaa] inuu xasilo qalbigaygu,

markaas [Rabi] yiri: qaado afar shimbirood una iil xaggaaga [= jarjar] ka

dibna yeel buur kasta qayb ka mid ah, dabadeedna u yeer waxay kuu imaan

iyaga oo ordiye, ogoowna in Eebbe yahay adkaade falsan’ [ Al-Baqarah: 260]

Xadiis uu wariyey Abuu Hureyrana (RC) wuxuu sheegayaa: in nebiga (SCW) ay u

yimaadeen koox saxaabada ka mid ahi, ayna ku yiraahdeen: ” Rasuulkii Allow,

midkeen naftiisa wuxuu kula hadlaa wax uusan jeclayn inuu ka sheekeeyo

xataa haddii la siinayo wax dhulka hanti taal .. nafteennana waxaan ka

helaynaa wax ku weyn in midkeen ku hadlo!!” nebiguna (SCW) wuxuu ku yiri:

“Oo ma hesheen?” waxay yiraahdeen: “Haa”. Markaasna nebigu wuxuu yiri: “Kaasi

waa iimaan cad .. kaasi waa iimaan barax la !!

‘” .

Halkaan waxaan ku arkaynaa saxaabada oo si dadban nebiga ugu sheegaya inay

xoogaa shakiya qabaan, su’aalana isweydiiyaan. Nebiguna (SCW) ma dhihin waxba

ha isweydiinnina, balse si taa ka duwan, wuxuu ula hadlay si dhimrin iyo xeeladi ku

dheehan tahay, wuxuuna u sarbeebay in loo baahan yahay in qofku shaki-bax

sameeyo, oo su’aalo isweydiiyo.

Waxaana la wariyey in labo wadaad oo muslim ah oo sheekaysanayey uu midkood

yiri: ” Anigu sina uma shakiyo” kii kalena wuxuu ugu jawaabay: ” Aniguna sina

uma qanco”

Al-Asfahaani (Abuu Faraj); Al-Agaani (Taxqiiq:Cali Asubaaci, Beyruut, Mu’asasat Jamaal

Lidibaacati Wanashri) juska 13-aad, B.114

Al-Gasaali (Abuu Xaamid Muxamed bin Muxamed); Miisaan al-Camal, B.409.

Waxaa wariyey Muslim iyo Axmed.

Al- Jaaxidh (Camar bin Baxar); al-Xayawaan , juska 6-aad, B.35.

Yeelkadeede, quraanka kariimka waxaa ku badan aayado si qayaxan u muujinaya

xorriyadda diinta iyo inaan ruuxa lagu khasbi karin caqiido uusan ku qanacsanayn.

Qofkana sida aan loogu khasbi karin inuu diin qaato, ayaan loogu khasbi karin inuu

ku sii jiro diin uusan ku qanacsanayn.

Shiikh Maxamed al-Gasaalina buuggiisa ” Asunna Anabawiya Beyna Ahli al-Fiqhi

Wa Ahli al-Xadiis” wuxuu ku yiri: “waxaan koobay in ka badan labo boqol oo

aayadood oo ka hadlaya xorriyadda diinta iyo in iimaanka lagu saleeyo ku

qancid … laakiin in islaamka loo sawiro sidii inuu yahay mid jecel

daandaansiga kuwa kale, una oomman yahay dhiiggoodu, waa been abuurad

lagu samaynayo Alle iyo Rusushiisa,…”

Aayadaha quraanka ee xorriyadda diinta tilmaamayana waxaa ka mid ah dhawrka soo

socda:

1- “Khasab ma aha diinta galiddeedu, hanuunku [= iimaanku] waa ka

caddaaday baadida [= gaalnimada], ruuxiise diida dhaaquut oo

rumeeya Eebbe wuxuu qabsaday xarig adag oo aan go’ayn, Eebbana

waa maqle og” [Al-Baqarah: 256].

Macnaha aayadduna wuxuu si cad u muuqanayaa marka la ogaado munaasabaddii

ay ku soo degtay. Culumada tafsiirkuna waxay wariyaan dhawr munaasabadood

oo ay sheegaan inay aayaddu ku soo degtay. Run ahaantiise, in kasta oo

munaasabadda siyaabo kala duwan loo wariyey haddana nuxurkoodu waa isku

mid, waana in aysan bannaanayn in diinta la isku khasbaa.

Tusaale ahaanna, waxaa la wariyey in dumarka Ansaartu islaamka ka hor caado u

lahaayeen inay sharad ku galaan in haddii ubadku u noolaadaan ay Yahuud ka

dhigayaan

, sidaa darteedna waxaa jirey carruur badan oo Ansaartu dhaleen oo

qaatay diinta yahuudda. Kolkii nebigu amray in yahuuddii Banuu Nadiir laga

raacdeeyo magaalada Madiinana waxaa jirey ubad badan oo Ansaartu dhaleen oo

qaatay diinta Yahuudda. Ansaartiina waxay damceen inay ilmahooda ku khasbaan

islaamka, si ay ugala haraan yahuudda, laakiin waxaa soo degtay aayadda kor ku

xusan oo diidaysa in diinta la isku khasbo.

Waxaa kaloo la yiri: waxaa jirey nin u dhashay qabiilada la yiraahdo Saalim bin

Coof ee Ansaarta ka mid ah, oo la oran jirey al-Xuseyn,oo dhalay labo wiil oo

qaatay diinta kiristaanka. Al-Xuseynna wuxuu nebiga (SCW) ku yiri: miyaysan ii

bannaanayn inaan islaamka ku khasbo? Nebigana waxaa ku soo degtay

aayaddaan. Waxaa kaloo la sheegay in wiilasha qudhoodu ay nebiga aabbahood

uga soo dacwoodeen iyaga oo ka sheeganaya inuu doonayo inuu diinta islaamka

ku khasbo, markaasna ay nebiga aayaddu ku soo degtay.

Culumada qaarkood iyaga oo ka cararaya macnaha cad ee aayaddu leedahay ayay

waxay ku doodeen in macnaha aayaddu yahay: “gelidda diintu khasab ma

aha”. Hadalkaas oo macnihiisu yahay: waxaad xaq u leedahay inaad diinta soo

gasho iyo in aadan soo gelin, laakiin mar hadaad soo gasho xaq uma yeelanaysid

Dunidii hore dadku waxay rumaysnaayeen in ilmuhu u dhintaan sababo la xiriira uuman shar leh oo

ku dega dartood, sidaa awgeedna waxaa loo baahday in ubadka diinta looga dhigo xirsi-xir.

in aad mar danbe dib uga baxdo. Haddii si kale loo yiraahdo: islaamku waa waddo

hal dhan loo raaco, ciddii mar waddadaas gashana looma oggola inay mar kale dib

ugu noqoto.

2- ” Hadduu doono Eebbahaa waxaa rumayn lahaa waxa dhulka ku

sugan oo dhan, ee ma adaa ku khasbi intay ka rumeeyaan (=xaqa)” [

Yuunus: 99].

3- ” … Miyaan idinku laasimin karraa [= xaqa iyo hanuunka] idinka oo

nici” [Huud: 28].

4- ” Waxaad dhahdaa xaqu Eebbihiin buu ka ahaaday ee ciddii doonta ha

rumayso, ciddii doontana ha gaalowdo ..” [Al-Kahf: 29].

5- ” Waxaad dhahdaa Eebbe uun baan caabudi anoo u keli-yeeli

diintayda. Ee caabuda waxaad doontaan Eebbe ka sokow ….” [As-

Sumar: 14-15].

6- ” Waxaad dhahdaa gaalooy ma caabudayo waxaad caabudaysaan,

idinna ma caabudaysaan waxaan [Eebbahaan] caabudi ….”[ Al-

Kaafiruun: 1-6].

Dhanka kale, waxaa jira culumada qaar ku dooda in la nasakhay aayadaha quraanka

ee tilmaamaya xorriyadda caqiidada. Culumadaani waxay ku andacoodaan in

aayadaha tusinaya xorriyadda caqiidada lagu nasakhay aayadda seefta

iyo guud

ahaan ayaadaha jihaadka

. Laakiin dhab ahaantii, aayadaha dagaalku ma

nasakhayaan aayadaha tusinaya xorriyadda diinta, maxaa yeelay aayadaha dagaalku

waxay farayaan in lala dagaallamo kuwa muslimiinta la dagaallamaya, oo dadka

diintooda ka fidnaynaya, sababta loola dagaallamayaana ma aha in diinta khasab lagu

soo galiyo, balse waa in dhibkooda dadka laga badbaadiyo. Culumada qaarkoodna

waxay isweydiiyeen su’aasha ah: sidee aayadda seefta oo la siiyey in ka badan

siddeetan macne ay u nasakhi kartaa aayadaha ka hadlaya xorriyadda diinta oo

macnahoodu aad u qeexan yahay?

Xorriyadda diinta ee quraanku sheegayna, maanta waxay ka mid noqotay xuquuqu

insaanka lagu qeexay heshiisyada dowliga ah iyo dastuurrada waddamada, oo dhigaya

inaan muwaadiniinta lagu kala faquuqi karin sababo la xiriira diinta iyo caqiidada ay

rumaysan yihiin dartood. Tusaale ahaanna, qodobka 18-aad ee Bayaanka Caalamiga

Ee Xuquuqda Aadanuhu wuxuu leeyahay sidatan: ” Qof kastaa wuxuu xaq u

leeyahay xorriyadda fikirka, damiirka iyo diinta; xuquuqdaasna waxaa ka

mid ah in ruuxu beddeli karo diintiisa ama caqiidadiisa, iyo xorriyadda

muujintooda sida barashada, ku dhaqanka iyo fulinta shacaa’irta, isaga oo

Aayadda seeftu waa aayadda 5-aad ee suuradda Atowba, gadaal baanna ka xusi doonnaa –haddii Alle

idmo.

Sharrax faahfaahsan oo qodobkaan la xiriira akhristaha danaynayaa wuxuu ka heli karaa buugta ay

ka midka yihiin : Xorriyat al-Ictiqaad Fil-Quraan al-Kariim ee uu qoray Cabdi-Raxmaan Xilli iyo al-

Xorriyah Addiiniyah Fil-Islaam ee uu qoray Cabdi-Mutacaal Saciidii.

keligi ah ama bulsho weheliso, qarsoodi iyo bareer kuu doono.” Qodobka 29-

aad ee dastuurkii Soomaaliya ee 1960kiina wuxuu leeyahay sidatan: ” Ruux kastaa

wuxuu xaq u leeyahay xorriyadda damiirka iyo inuu si xor ah u muujiyo diintiisa iyo

inuu cibaadadiisa u gutto /Every person shall have the right to freedom of conscience

and freely to profess his own religion and to worship it subject to any limitations

which may be prescribed by law for the purpose of safeguarding morals, public health

or order “

Arrimaha xorriyadda diinta dhiirrigelinayana waxaa ka mid ah: in maanta diinta iyo

dowladdu ay kala duwan yihiin, oo sebenkaan dowladdu kuma dhisna diin, laakiin

waxay ku dhisan tahay waddan leh dhul, shacab iyo taariikh

. Waddankaasna waxaa

wadaaga dhammaan dadka u dhashay waddanka si kasta oo ay u kala duwan tahay

diintoodu. Tusaale ahaan, Talyaaniga waxaa iska leh dhammaan dadka sita

dhalashada waddankaas, si kasta oo diintoodu u kala duwan tahay. Sidoo kale,

Hindiya waxaa iska leh dhammaan dadka u dhashay waddankaas iyada oo aan loo

eegayn diinta ay rumaysan yihiin. Si taa la mid ah, Sacuudiga waxaa iska leh dadka

sita dhalashada waddankaas si kasta oo diintoodu u kala geddisan tahay, muslimiinta

kalena xaq uma laha inay sheegtaan dhalashada waddankaas, in kasta oo qibladoodu

tahay Kacbada Maka, qalbigooduna ku xiran yahay Maka iyo Madiino. Sidaa

darteedna waxaan aragnaa Sacuudiga oo muslimiinta kale tarxiil ahaan uga qabqabta

xaramka dhexdiisa.

Iyada oo kooban, caqiidadu waa sir muqaddas ah oo u dhaxaysa qofka iyo rabbigi,

mana jirto cid faraha la geli karta xiriirkaas, waayo ma jirto cid Eebbe u wakiishay

hawshaas. Waxa qura ee qofka loo oggol yahayna waa inuu diintiisa dadka ugu

soo bandhigo si xushmo iyo edebi ku dheehan tahay. Cumar bin Khaddaabna(RC)

waxaa laga wariyey qisadaan

Waxaa la yiri: Cumar bin Khaddaab waxaa u timid haweenay Kirishtaan ah oo u

dan sheegatay, Cumarna kolkii uu danteedii u fuliyey ayuu islaamka ugu yeeray,

laakiin way diidday, Cumar oo ka baqay in falkiisu u muuqdo diin la isku

dirqinayaana wuxuu yiri: ” Eebbow kuma dirqinayo”, wuxuuna akhriyey

aayadda kor ku xusan ee oranaysa: ” Khasab ma aha diinta geliddeedu,….”

Nasiib wanaag iyo nasiib xumo kay doonto ha noqotee, jaartarrada iyo dastuurrada la sameeyey

sanooyinkaan danbe dhanka xorriyadda diinta waa uga liitaan dastuurkii 1960kii, arrinkaasna waxaa

lagu fasiri karaa galaangalka fikirka diiniga ahi uu yeeshay sanooyinkaan danbe. Waxaana xusid

mudan, in dastuurka dhaqdhaqaaqyada islaamku maanta doonayaan in lagu dhaqo waddamada

islaamku uu dhigayo in murtadka la dilo. Tusaale ahaan, dastuurka ururka islaamiga ah ee Xisbu

Taxriir ee dalka Jordan ay u dejiyeen inay ku dhaqan waddanka kolka ay talada la wareegaan wuxuu

dhigayaa sidatan: ” Kuwa gala denbiga islaam ka bixidda waa in la dilaa, iyada oo lagu

qaadayo xeerka riddada, haddii ay iyaga qudhoodu qirtaan inay islaamka ka baxeen” (

Taqiyudiin al-Nabahaani; The System of Islam, B.116).

Dunidii hore diinta iyo dowladdu isku mid bay ahaayeen, oo dhalashada qofku waxay ahayd

diintiisa. Tusaale ahaanna dhalashada muslimku waxay ahayd islaamka, wuxuuna xaq u lahaa inuu ku

noolaado meel walba oo ka mid ah dhulka muslimiintu degaan. Guud ahaanna, muslimiintu dhulka

waxay u qaybin jireen dhul islaam [Daar Islaam] iyo dhul gaalo [Daar al-Xarbi]. Sidaasna waxaa la

mid ahaa dadyowga diimaha kale haysta.

Al-Imaam Muxamed Abuu Suhra; Tandiim al-Islaam Lilmujtamac (Daar al-fikri al-Carabi, Qaahira,

1999) B.145

Waxaana xusid mudan, in fuqahada islaamka qaarkood markay ka hadlayaan

xuquuqda sayga muslimka ah ay ku leedahay afada u dhaxda ee Ehlu-Kitaabka ahi

[= yuhuudiyad ama masiixiyad] ay ku daraan xuquuq dhawr ah oo la xiriira

diinteeda, waxaana ka mid ah: inuu ixtiraamo caqiidadeeda, waxayna yiraahdeen

waxaa loo baahan yahay in uusan ku qalqaalin inay islaamto, si meesha aysan u

imaan wax loo qaadan karo diin la isku dirqinayo

. Waxay kaloo yiraahdeen:

waxaa loo baahan yahay inuu afadiisa u fududeeyo sidii ay ku tagi lahayd

kaniisadda haddii ay doonayso. Sidoo kale, waxaan u bannaanayn inuu u diido

cabidda khamriga diinteedu bannaynayso, laakiin waxaa u bannaan inuu ka

waaniyo dhibkeeda

Quraanka kariimkuna wuxuu waariyey xuska muuminkii qolodii Fircoon ee la yaabay

dooddii dadkii nebi Muuse ku eedeeyey inuu fikrad ka dhiibtey siduu u arko

Rabbigiis. Quraanka oo noo soo tebinaya wareerkii iyo dhakafaarkii qabsaday ninkaas

muuminka ahaana wuxuu yiri: War ma nin baad waxaad u dilaysaan “Inuu yiri

Rabbigay waa Alle !!!” [Gaafir: 28]. Eebbana isaga oo dulqaadkiisa nabaraya ayuu

wuxuu noosheegay dooddii dhexmartay isaga iyo ibliis. Ibliis wuxuu ku caasiyey

Allihii uumay, laakiin Alle wuxuu muujiyey sabir iyo dulqaad, oo ibliis durba seef

uma qaadane waa u seeto dheereeyey, wuxuuna ka aqbalay codsigiisii ahaa: “Ii kaadi

taniyo maalinta la soo bixin dadka” [Saad: 79].

Haddaba, su’aalaha u baahan in la isweydiiyaa waxay yihiin: xadka riddada ee

fuqahadu sheegeen miyuusan ka hor’imaanayn xorriyadda diinta ee aayadaha

quraanku ay tilmaamayaan? Dilka murtadkuse miyuusan ahayn diin la isku khasbayo?

Quraanka kariimkuse muxuu ka yiri riddada? Riddada iyo siyaasadduse wax xiriir ah

ma leeyihiin?.

5- Quraanka Kariimka Iyo Riddada:

Mudane Saliim Al-Xus oo haray dalka Lubnaan Ra’iisu Wasaare uga ahaan jirey asal ahaan wuxuu

ahaan jirey muslim sunni ah, waxaana u dhaxday haweenay kirishtan ah oo la oran jirey Leyla Fircoon,

laakiin haweenaydaasi waxay islaamtay maalmo yar ka hor geerideedii, sababta ku bixisay inay

islaamtana waxay ku sheegtay inay tahay iyada oo doonaysa in iyada iyo saygeeda isku meel lagu

aaso/duugo, waxayna tiri: ” dooni maayo In sabab diin la xiriirta darteed loo kala dheereeyo

labadayada qabri”. Waxayna intaa ku dartay in saygeedu uusan abidki islaamka ku qalqaalin.

Dhanka kale, Saliim al-Xis gadaal danbe wuxuu noqday muslim shiico ah, sababta arrinkaas ku

bixisayna waxaa lagu sheegay inuu doonayey in gabadhiisu ay wada dhaxasho hantidiisa. Sida la

ogyahayna mad-habaha Sunnada iyo Shiicadu waa ku kala duwan yihiin mas’alada saamiga gabadhu ka

helayso dhaxalka aabbeheed.

Si ka duwan caqliga fuqahadaan, waxaa jira fuqaho isku daya inay kala dheereeyaan muslimiinta iyo

dadyowga haysta diimaha kale, tusaale ahaan fuqahada qaarkood waxay isweydiiyeen sida laga

yeelayo afada Ehlu-kitaabka ah ee dhimata iyada oo uurka ku sidda ilmo uu dhalay aabbe muslim ahi,

xaggee lagu duugayaa? Jawaabtii ay su’aashaas ka bixiyeenna waxay ahayd: waxaa lagu duugayaa

meel goonni ah, oo lagu duugi maayo qubuuraha muslimiinta, waayo haddii sidaa la yeelo, oo

qabrigeedu la derso qubuurta muslimiinta waxaa dhib ka soo gaarayaa muslimiinta. Sidoo kale lagu

duugi maayo qubuuraha gaalada, waayo haddii sidaa la yeelo waxaa dhibi soo gaaraysaa ilmaha ay

uurka ku siddo ee muslimka ah. Sidaa darteedna, waxaa loo baahan yahay in lagu duugo meel gaar ah

oo aan ahayn qubuuraha muslimiinta iyo kuwa gaalada midna.

Dilka murtadku waa arrin culus, waayo waa dhiig dad oo la daadinayo, shakina kuma

jiro in haddii xukunkaani uu Alle xaggiisa ka iman lahaa in lagu xusi lahaa quraanka

kariimka ah.

Marar badan ayaa quraanka kariimku ka hadlay riddadada, mar qurana ma sheegin

ciqaab cidda riddowda -oo islaamka ka baxda- ay adduunyada ku mutaysanayso.

Quraankuna wuxuu isku si u adeegsaday erayga “riddo” iyo weedha “in la gaaloobo

rumayn kaddib iyo in la gaaloobo muslimnimo ka dib”.

Quraanka kariimku isaga oo ka hadlaya riddada, si qayaxanna u adeegsanaya erayga

riddo [= celin ama noqosho] wuxuu yiri:

1- “Waxay jecel-yihiin in badan oo ehlu kitaabka ahi inay idiin celiyaan

iimaankiinna ka dib gaalo, xasad naftooda ka yimid dartiis, intuu xaqu

u caddaaday ka dib, ee iska cafiya iskana saamaxa inta Eebbe ka keeni

amarkiisa, Eebbana wax walba waa awoodaa.” [ Al-Baqarah:109].

2- ” Iskama daynayaan [=gaaladu] inay idinla dagaallamaan jeer ay

idinka celiyaan diintiinna haddii ay awoodaan, ruuxii idinka mid ah ee

ka riddooba diintiisa oo dhinta isaga oo gaal ahi, kuwaas waxaa buray

camalkoodii adduun iyo aakhiraba, kuwaasina waa naarta ehelkeeda,

waxayna ku waari dhexdeeda.”[Al-Baqarah:217].

3- ” Kuwa xaqa rumeeyow haddaad addeecdaan koox ka mid ah kuwa

kitaabka la siiyey, iimaankiinna ka dib ayay idiin celinayaan gaalnimo”

[Aali-Cimraan:100].

4- “Kuwa xaqa rumeeyow haddaad addeecdaan kuwa gaaloobay waxay

idiin celinayaan ciribtiinna, markaasaad noqonaysaan idinkoo

khasaaray” [Aali-Cimraan: 149].

5- ” Kuwa xaqa rumeeyow ruuxii idinka mid ah oo ka riddooba diintiisa,

Eebbe wuxuu keeni qolo uu jecel-yahay iyana jecel una naraxiista

muuminiinta kuna daran gaalada, kuna jihaada jidka Eebbe aanna ka

cabsanayn canaanta canaante, taasina waa fadliga Eebbe wuxuuna

siiyaa cidduu doono, Eebbana waa deeq badane ogaal badan.” [Al-

Maa’idah:54].

6- ” Kuwa riddoobay inta hanuunku u caddaaday kaddib, shayddaan baa

u qurxiyey himilo [been ah] uguna yaboohay.” [Muxammad:25].

Marar kale quraanku riddada wuxuu u adeegsaday erayga “gaaloobid” iyo weedha

” in la gaaloobo rumayn ama islaamid ka dib”, wuxuuna yiri:

1- ” Waxay tiri koox ka mid ah Ehlu Kitaabku rumeeya waxa lagu soo

dejiyey kuwa (xaqa) rumeeyey maalinta gelinkeeda hore kana

gaalooba maalinta gelinkeeda danbe, waxay u dhaw-yihiin

muuminiintu inay noqdaane [= gaaloobaan] * Hana rumaynina cidaan

diintiinna raacin, waxaad dhahdaa hanuun waa hanuunka Eebbe, in

cid la siiyo wax la mid ah waxa laydin siiyey ama idinkula doodaan

Eebbihiin agtiisa, waxaad tiraahdaa fadligu gacanta Eebbe ayuu ku

jiraa wuxuuna siiyaa cidduu doono, Eebbana waa deeq-badane ogaal

badan.” [Aal—Cimraan: 72-73].

2- ” Sidee Eebbe u hanuuninayaa qolo gaaloobay rumayn ka dib, oo qiray

in Rasuulku xaq yahay, xujooyinna u yimaadeen, Eebbana ma

hanuuniyo qolo daalimiin ah * Kuwaas abaalkoodu waa lacnadda

Eebbe oo korkooda ah iyo malaa’igta iyo dadka dhammaantiis *

Wayna ku waari dhexdeeda lagamana fududeeyo cadaabta lamana

sugo * Kuwa toobad keena intaas ka dib mooyee oo wanaajiya Eebbana

waa denbi dhaafe naxariista * Kuwa gaalooba rumayn ka dib, markaas

kororsada gaalnimo lagama aqbalo toobaddooda, kuwaasina waa

kuwa dhumay.” [Aali-Cimraan: 86-90].

3- ” Kuwa rumeeyey ee dabadeedna gaaloobay, ee haddana rumeeyey ee

gaaloobay, markaas sii badsaday gaalnimo ma aha Eebbe mid u dhaafi

iyaga, kumana hanuuniyo jidka (toosan)” [An-Nisaa:137].

4- ” Nabiyow la jihaad gaalada iyo munaafiqiinta, kuna darrow,

dheelmadkooduna waa Naarta Jahannamo iyadaana u xun meel loo

ahaado * Waxay Alle ugu dhaaranayaan in aysan dhihin, iyagoo yiri

hadal gaalnimo, ayna gaaloobeen islaamnimo ka dib, ayna damceen

waxaysan hanan, waxayna ku naceen ku hodminta Eebbe iyo

Rasuulkiisa fadligiisa, hadday toobadkeenaan khayr bay u tahay,

hadday jeestaanna wuxuu Eebbe cadaabi cadaab daran adduun iyo

aakhiraba, dhulka dhexdiisana kuma leh sokeeye iyo gargaare midna.”

[At-Towbah:73-74].

5- ” Ciddii Eebbe ku gaalowda rumayn ka dib, oo aan ka ahayn ruuxa

lagu khasbay isagoo qalbigiisu ku xasilloon yahay iimaanka, ruuxiise

laabtiisu u xasisho (rumayso) gaalnimo waxaa korkooda ah caro

Eebbe, waxayna mudan cadaab weyn * Arrintaasina waa inay ka

doorteen nolosha dhaw (=adduunyo) aakhiro iyo inaan Eebbe

hanuuninayn kuwa gaalada ah * Kuwaas Eebbaa daboolay

quluubtooda, maqalkooda iyo araggooda, kuwaasina waa uun kuwo

hilmaansan (xaqa) * Waxaa sugan in kuwaasu aakhiro ay iyagu uun

khasaareen ” [An-Naxal:106-109].

Dhammaan aayadahaas iyo kuwo kaleba waxay ka hadlayaan riddada, sidaas oo

ay tahayna ma jirto aayad keliya oo xustay xad ama ciqaab adduunyo oo ay tahay

in murtadka lagu fuliyo

. Aayaduhu waxay tilmaamayaan noocyo badan oo

ciqaab ah oo murtadku ka mudanayo xag Alle maalinta aakhiro. Ciqaabahaasna

waxaa ka mid ah in camalkiisu adduun iyo aakhiraba uu hoobanayo, inuu naarta

ku waarayo, in lacnadda Alle ku dhacayso, in cadaabta aan laga khafiifinayn, in

hanuunka laga dheeraynayo, iyo inaan toobadda laga aqbalayn kuwa

Faahfaahinta qodobkaan fiiri buugta ay ka midka yihiin: Dhaha Jaabir Al-Calwaani; Laa Ikraaha Fii

Diin. Cabdi-Mutacaal Asaciidii; al-Xurriyah Addiiniyah Fil-Islaam. Axmed Subxi Al-Mansuur; Xad

Arriddah Al-Mascuum. S. A. Rahman; Punishment of Apostasy in Islam. Abdullah Saeed and Hassan

Saeed; Freedom of Religion: Apostasy and Islam. M. E. Subhani; Apostasy in Islam.

gaalnimadoodu soo noqnoqoto. Waxaana xusid mudan in aayadahaas marka mid

qura

laga reebo ay yihiin aayado madani ah, oo nebiga ku soo degey intii uu

madaxda ka ahaa dowladdii Madiino.

Run ahaantiina, culumada islaamka oo dhan waxaa ku jira hal wadaad oo ku

dooday in ay jirto aayad quraan ah oo loo daliishan karo in murtadka la dilo.

Wadaadkaas oo magaciisa la oran jirey Maxamed Daahir bin Caashuur wuxuu ku

dooday in aayadda 217-aad ee suuradda Al-Baqara ee aan kor ku soo xusnay ay

muujinayso in murtadka la dilo. Laakiin dhab ahaantii aayaddu sina macnahaas

uma tusinayso.

Iyada oo kooban quraanku ma sheegin xadka riddada, balse waxaa sheegay

fuqahada, waayo Alle ma yaqaan hiilka iyo xafiiltanka, laakiin hiilka iyo

xafiiltanku waa dhaqan dadka lagu yaqaan- marka fuqahada lagu daro, sidaa

darteedna muslimiinta waxaa la gudboon inay go’aan ka gaaraan Alle iyo Catoosh

midka ay u hiillinayaan.

6- Axaadiista Nebiga Iyo Riddada:

Waxa ugu xoog badan ee ay daliishadaan taageerayaasha xadka riddadu waa labo

xadiis oo nebiga (SCW) laga wariyo, waxayna kala yihiin:

Kow: Xadiiska koowaad waa xadiiska mararka qaarkood loogu yeero: “

Waxyaabaha dilka waajibiya”, wuxuuna sheegayaa saddex qolo oo ay tahay in la

dilo, waxayna kala yihiin: ” Naf naf loo dilo, ruuxa guursaday ee sinaysta iyo ruuxa

diinta ka noqda ee jameecadana ka baxa”.

B- Naf naf loo dilo =[Qisaas]: xadiisku wuxuu sheegayaa in qofkii qof dila loo dilo,

naftana uma kala soocin gaal iyo muslim, lab iyo dheddig, xor iyo addoon, caddaan

iyo madow, ee wuxuu si cad u sheegay in naftii naf kale disha looga qisaaso.

Xadiiskuna qodobkaan wuxuu ku waafaqsan yahay aayadaha quraanka iyo axaadiis

kale oo badan. Tusaale ahaan, quraanku wuxuu si qeexan u leeyahay: ” Nafta [waxaa

loo qisaasi] naf, ishana il, sankana san, dhegtana dheg, iliggana ilig,

nabaradana waa la isu qisaasi, …” [Al-Maa’idah: 45). Sidoo kale quraanku wuxuu

muslimiinta u sheegay in qisaasku nolol u yahay, mana sheegin dad dhiiggoodu kala

qiimo badan yahay.

Mowqifka quraankuna waa mid ka duulaya qiimaha nafta bani’aadamku leedahay, iyo

in dadku ka siman yihiin karaamada dadnimo. Waxaana la wariyey in nebiga (SCW)

loo sheegay in nin muslim ahi uu dilay nin dimmi ah [gaal muslimiinta kula nool

dhulka islaamka], nebiguna wuxuu yiri: ” Ruux ballantiisa oofiya anaa ugu

mudan”, wuxuuna amar ku bixiyey in la dilo gacan ku dhiiglihii muslimka ahaa

Faqihii maalikiga ahaa ee Ibnu Rushdi AL-Qurdhubi-na buuggiisaa “Bidaayat al-

Mujtahid” wuxuu ku yiri: muslimiintu waxay isku raaceen in muslimka gacanta

Waa aayadaha suuradda An-Naxal ee 106-109

Xaalka xadiiskaan culumada cilmiga xadiisku waa isku khilaafeen, oo qaar baa waxay qabaan inuu

mursal yahay, laakiin kuwo kale ayaa qaba inuu xoog badan yahay.

laga gooynayo hadduu xado hanti uu leeyahay qof dimmi ahi. Taa awgeedna,

haddii xurmada maalkiisu la mid tahay xurmada maalka muslimka, xurmada

dhiiggiisuna waxay la mid noqonaysaa xurmada dhiigga muslimka

. Run

ahaantiina, in qofkii qof dila looga qisaasaa, ma aha wax la oran karo waxaa leh diin

hebel iyo deegaan hebel, balse waxaa la oran karaa qisaasku wuxuu ka mid yahay

arrimaha lagu ogaan karo caqliga saliimka ah, wuxuuna ka mid noqonayaa waxa loo

yaqaan “Qaanuunka Dabiiciga ah/ Natural Law”, ee aan loo baahnayn in loogu

abtiriyo diin, dad iyo deegaan go’an midkoodna.

Taasoo jirta, haddana fuqahada islaamka badankoodu waxay sheegeen inaan

muslimka gaal uu dilay darti loo dilayn

. Waxayna daliishadeen xadiis oranaya: “

Muslim looma dilo gaal

“, laakiin xadiiskaan waxaa diiday culumo uu ka mid

yahay Abuu Xaniifa oo sheegay in xadiiska sanadkiisu fiican yahay, laakiin macnaha

uu xanbaarsan yahay aan la qaadan karin, waayo macnaha xadiisku wuxuu ka hor-

imaanayaa aayadaha quraanka ee aan qaarkood kor ku soo xusnay.

Akhristow waxaa la wariyey in waddamada Khaliijka midkood uu nin reer baadiye

ahi ku dilay Injineer Maraykan ah, wadaaddadii dalkaasna waxay ku doodeen in

aysan bannanayn in nin muslim ah loo dilo [loo qisaaso] gaal uu dilay darti, dowladdii

oo arrinku waji gabax ku noqdayna waxay maslaxo bidday inay ku andacooto in dilka

reer-baadiyuhu uusan ahayn qisaas, balse loo dilayo nabadgelyada oo uu khalkhal

galiyey darteed

Dhanka kale, fuqahada islaamku waxay isku khilaafeen magta gaalka. Fuqahada

badankooduna waxay yiraahdeen magta gaalku waxay le’eg tahay kalabar magta

muslimka. Qaar kalena waxay yiraahdeen magta yahuudda iyo kirishtaanku waxay

le’eg tahay saddex meeloodow meel magta muslimka (33.33% magta muslimka).

Qayb saddexaad oo culumada ka mid ahina waxay yiraahdeen haddii muslim gaal

dilo, gaalka waxaa laga soo qaadayaa inuu addoon yahay, markaasaa muslimka wax

dilay waxaa laga qaadayaa mag qiimaheedu u dhigmo qiimaha ruuxa addoonka ahi

suuqa ka joogo. Laakiin dhibaatada muslimiinta maanta ka hor-imaanaysaa waxay

tahay sidee maanta lagu garanayaa qiimaha addoonka? Seyladdee goynaysa qiimaha

addoonta? Ma tan Muritaaniya, mise tan Suudaan, mise Neyjar mise mid kale?

Fuqahada islaamkuna dooddooda waxay ku saleeyeen xadiis oranaya: ” Magta

gaalku waa kalabar magta muslimka

“, si kale oo xadiiskaan loo wariyeyna

waxay tahay: ” Waxaa la xukumay in magta labada ahlu kitaab ay tahay

kalabar magta muslimiinta, waana yahuudda iyo nasaarada.” Laakiin waxaa la

qiyaasayaa in uusan jirin xadiis runnimadiisa [saxiixnimadiisa) la isku halayn karo oo

mawduucaan ku soo arooray. Dhab ahaantiina, doodda wadaaddadu kama tarjumayso

nuxurka shareecada islaamka, balse waxay ka tarjumaysaa colaaddii gaamurtay ee

qarniyadii dhexe dhaxmartay muslimiinta iyo ummadihii diimaha kale haystey ee ay

Ibnu Rushdi; Bidaayat al-Mujtahid, 2/375

Waxaa sidaa qaba Maalik bin Anas, Shaafici, Axmed bin Xanbal iyo fuqaho kale, laakiin waxaa

diiday Abuu Xaniifa iyo saaxiibbadi.

Ashaafici, al-Musnad 2/159, al-Daar Qudhni 3/135, al-Beyhaqi 8/30, Abuu Daa’uud , al-Maraasiil,

207 iyo meelo kale.

Maxamed Al-Gasaali; As-Sunna Anabawiyah Beyna Ahli al-Xadiis Wa Ahli al-Fiqhi; B.

Eeg: Ashowkaani; Niil al-Owdhaar, baab diyat ahli al-Dimmah (juska 7-aad, BB.221-224).

wadaageen dagaalka diinta ku salaysan. Waxaana lama huraan ah, in caqliga fuqahada

maanta nooli uusan isku xirin afkaartii laga dhaxlay fuqahadii qarniyadii dhexe, balse

uu ka duulo ruuxda shareecada iyo ulajeedooyinkeeda guud [al-Maqaasid al-Kulliyah

Lil-shariicah] , isaga oo xisaabta ku darsanaya duruufaha ka jira dunida cusub iyo

baahida muslimiinta ku nool.

Dhanka kale, shareecada islaamku waxay qabtaa in ragga iyo dumarku ka siman

yihiin qisaasta, oo haddii nin kas u dilo haweenay waa loo dilayaa

. Arrinku inuu

sidaas yahayna fuqahadu waxay u daliishadeen xadiis sheegaya in nebigu (SCW)

dilay nin yuhuudi ah oo diley gabar addoon ah. waxaa kaloo loo daliishaday warqad

la sheegay in nebigu u qoray muslimiintii Yaman, uguna sii dhiibay saxaabi la oran

jirey Camar bin Xisaam (RC). Warqaddaas waxyaabihii ku qornaana waxaa ka mid

ah: ” Ninka waa loo dilayaa haweenayda”

Sidaas oo ay tahayse, kolka loo yimaado magta, mawqifka culumada wax badan baa

iska beddelaya. Fuqahada islaamka badankoodu waxay qabaan in magta haweenku

le’eg-tahay kalabar magta ragga. waxayna daliishadeen axaadiis oranaysa: ” Magta

dumarku waa kalabar magta ragga.” Iyo oraah laga wariyo Cali bin Abii Daalib

(RC) oo sheegaysa inuu yiri: ” Magta haweenaydu waa kalabar magta ninka.”

Sidoo kale, dadka qaba in magta dumarku tahay kalabar tan raggu waxay daliishadeen

kulanka culumada (=al-ijmaac), oo tusaale ahaan Ibnu al-Mundir iyo Ibnu Cabdulbar

waxay yiraahdeen: ” Culumadu waxay ku kulmeen [= isku raaceen] in magta

haweenaydu tahay kalabar magta ninka.”

Kala badinta magta ragga iyo magta dumarkana waxaa ka dhashay sheekooyin yaab

iyo amakaag badan, waxaana ka mid ah middaan soo socota

Imaam Maalik wuxuu Rabiica bin Cabdi-Raxmaan ka wariyey inuu Saciid bin al-

Musayab ku yiri: Farta haweenayda maxaa qaan ka waajibaya [maxaa laga

simayaa]?

Wuxuu yiri: toban geel ah! wuxuu yiri: waxaan ku iri: labadii

faroodna? Wuxuu yiri: labaatan geel ah! waxaan iri: saddexdii faroodna?

Wuxuu yiri: soddon geel ah.! Waxaan iri: afartii faroodna? Wuxuu yiri:

labaatan geel ah!! waxaan iri: oo ma markii dhaawaceedu weynaaday, oo

dhibkeedu cuslaaday ayaa qaanteedu yaraatay! Saciidna wuxuu ku yiri: War

ma Ciraaqi baad tahay? Oo uu ula jeeday ma waxaad ka tirsan tahay dugsiga

Waxaa jira culumo aad u yar oo laga wariyo inay qabeen in ragga aan loo dileyn dumarka.

Culumadaanna waxay daliishadaan oraah Cali bin Abii Daalib iyo rag kale midba mar loogu abtiriyo

oo sheegaysa in ay yiraahdeen: Haddii nin dilo haweenay, oo reerka haweenaydu ay damcaan in looga

qisaaso ninka wax ka dilay, waxaa laga rabaa inay bixiyaan kalabar magta ninka, waayo magta

dumarku waxay le’egtahay kalabar tan ragga.

Warqadda Camar bin Xisaam ka eeg: AD-Daar al-Qudhni, al-Jinaayaat, Baab Qatli Arrajul Bil-

Mar’ati 8/28. Ibnu Xabbaan; Saxiix ibn Xabbaan, Asakaat (793) 3/75. al-Xaakim; al-Mustadrak 1/395.

Muxamed al-Gasaali; Taraatunaa al-Fikrii Fii Miisaan Asharci Wal-Caqli (Mac-had al-Caalamii

Lilfikri al-Islaami, Daar Ashuruuq, 1991) B.137

Warqaddii Rasuulku (SCW) reer Yaman ugu dhiibay Camar bin Xasmi (RC) waxaa ku qornaa: Far

walba oo faraha ka mid ah waxaa ka waajibaya toban geel ah. sidaa darteedna, culumada islaamku

qaanta farta waxay ka dhigeen toban halaad, iyada oo aan farta loo eegin midda ay tahay, iyo qofka ay

ka go’day lab iyo dhedig midkuu yahay.

ra’yiga ee Ciraaq ka jirey ee Abuu Xaniifa shiikha ka ahaa? Rabiica-na wuxuu

yiri: Mayee waxaan ahay caalim wax hubsanaya ama jaahil wax baranaya !!

Wuxuu yiri: wiilkii walaalkayow sidaan baa sunnadu tahay

Saciid ma oggola in afarta farood ee dumarka lagu qiimeeyo afartan geel ah, waayo

haddii sidaa la yeelo waxaa ka dhalanaysa in qaanta dumarka iyo tan raggu

isle’ekaato, arrinkaasna caqliga Saciid iyo saaxiibadi ma qaadan karo. Sidaa darteedna

waxaa la xukumay in saddexda farood ee dumarka lagu qiimeeyo 30 geel ah,

afartooda faroodna 20 geel ah, caqligana quful weyn lagu qabbiro.

Laakiin run ahaantii, culumada baaray axaadiista sheegaysa in magta dumarku tahay

kalabar magta raggu, waxay qabaan in uusan jirin hal xadiis oo saxiix ah oo arrinkaan

ka hadlaya oo nebiga ka sugnaaday. Sidoo kale, doodda ku andacoonaysa in la isku

raacay arrinkaani waa mid aan wax ka jirin, oo dhab ma aha in culumada islaamku

isla oggolaadeen in magta dumarka laga dhigo kalabar tan ragga.

Laakiin si taa ka duwan, nebiga (SCW) waxaa ka sugnaaday inuu yiri: ” Nafta

waxaa ka waajibaya boqol geel ah

“. nebiguna nafta ma kala soocin, ee wuxuu

adeegsaday erayga naf, oo ay soo hoos galayso naf oo dhan, rag iyo dumar, muslim

iyo gaal, xor iyo addoon, madow iyo caddaan,…iwm.

Haddaba, su’aasha loo baahan yahay in jawaab loo helaa waxay tahay: xukunka

wadaaddada ee magta dumarku maxay ku salaysan tahay?

Marka mawduuca qumaati loogu fiirsado waxaa la ogaanayaa in xukunkaani uu ka

duulayo duruufihii bulshadu ku sugnayd dunidii hore [= wixii ka horreeyey qaybtii

dambe ee qarnigii 20-aad]. Bulshooyinkii hore shaqadu waa u qaybsanayd labka iyo

dheddigga, oo labku waxay ku qaybsanaayeen shaqada ka baxsan guriga, dumarkuna

waxay ku qaybsanaayeen shaqada laga qabto guriga dhexdiisa. Sidaa darteedna, ragga

waxaa loo arki jirey inay iyagu yihiin kuwa nolosha qoysku ay ku tiirsan tahay, oo

rootiga soo tabca. Arrinkaasina wuxuu dhaliyey in ragga laga sarraysiiyo dumarka.

Waayo labadii walaalo ah midkii lacag leh baa weyn!!!

Fikradda sheegaysa in magta dumarku le’eg-tahay kalabar magta ragguna waxay ka

curatay duruufihii dhaqan-dhaqaale ee bulshada islaamku la wadaagtay inta badan

bulshada caalamka. Sidaa awgeedna, culumada islaamku marka ay rabaan inay dadka

ku qanciyaan sababta magta dumarku ku noqotay kalabar tan ragga waxay ku

andacoodaan:

” Qaandhawga maaliyadeed waa in lagu saleeyaa heerka uu le’eg yahay

khasaaraha ka dhashay qofka la dilay ee qoyska ka baxay, shakina kuma jiro

in khasaaraha ubadka ka soo gaaraya waayidda aabbahood oo ahaa kan

kafaala-qaada noloshoodu ay ka weyn tahay khasaaraha dhinacaas ka soo

gaaraya weynta hooyadood. Taa waxaa la mid ah haweenayda la dilo

saygeeda iyo ninka la dilo afadiisa, oo musiibada qabsanaysa haweenayda

Culumadu waxay yiraahdeen sunnada halkaan waxaa loola jeedaa dhaqankii reer Madiino, ee

loolama jeedo sunnada nebiga ka sugnaatay.

Waxaa la wariyey in Cabdi-Muddalib oo nebiga (SCW) awoow u ahaa, uu yahay ruuxii ugu

horreeyey oo gooya in magta ruuxa la dilo laga dhigo bogol neef oo geel ah, caadadaasna kolkii danbe

islaamku carabtuu ka qaatay

saygeeda la dilaa waa ka xun tahay kan afadiisa la dilay.

” Shiikh kalena

wuxuu qoray: ” Qawaaniinta aan maanta ku dhaqannaa magta waxay u

yeeshay heer ugu sarreeya iyo heer ugu hooseeya, qaalligana waxaa loo

oggolaaday inuu magta ku simo waxaan ka yarayn heerka ugu hooseeya

aanna ka badnayn heerka ugu sarreeya, sidaana waxaa loo yeelay si fursad

loogu helo in la qiimeeyo khasaaraha qoyska ka soo gaaray ruuxa laga dilay,

waana kala duwan tahay [qiimaha magdhawga] dadka badankooda shaqeeya

ee shaqada ku silca, ee sidee bay u kala duwanaan waayeen ruuxa shaqeeya

ee qoyskiisa biila iyo kan aan shaqayn, isla markaana aan lagu kallifin inuu

cid biilo, balse isaga qudhiisa la biilo.

“

Hees hawleedka geelleeyda Soomaalidu geela ugu heesaan marka la shubayana

waxaa ka mid ah midda geel-jirudu hasha kula hadlayo ee uu ku leeyahay:

Geerida haween guud la firo iyo guursi laga qaad

Geeridaadana gaawe maran iyo gaajo laga qaad

Geeridaydana guri ba’ay iyo gablan laga qaad.

Run ahaantiina, caqliga culumada qabta in magta dumarku ay tahay kala bar tan

raggu, kama duwana caqliga geel-jirahaas, waayo labaduba waxay ka ambaqaadayaan

in waxtarka raggu uu ka badan yahay waxtarka dumarka. Guud ahaanna, fiqiga waxaa

qoray rag, sidaa darteedna la yaab ma leh haddii uu u muuqdo mid ka hiillinaya

dumarka, kana tarjumaya aragtida iyo mowqifka ragga.

Akhristow meelaha dhifka ah ee culumada islaamku magta dumarka ka sarraysiiyeen

magta ragga waxaa ka mid ah markay ka hadlayaan qaanta laga bixinayo naasaha.

Culumada badankoodu waxay qabaan in qaanta laga simayo naaska laga gooyo

dumarku ay ka sarrayso tan laga simayo naaska laga gooyo ragga, waayo waxtarka

naaska dumarku waa ka badan yahan kan naasaha ragga. Oo bilmatal, haddii ibta

naasaha ragga lagu qiimeeyo shan halaad, ibta naasaha dumarka waxaa lagu

qiimaynayaa toban halaad [haddii qaanta naasaha ragga lagu bixiyo bir iyo shilin

Soomaalina, tan naasaha dumarka waxaa lagu bixinayaa dahab iyo dollar].

Ugu dambayntii, waxaa jirta su’aal ay habboon tahay in Soomaalidu maanta jawaab u

hesho, waxayna tahay: Ma bannaan tahay in magta dollar lagu bixiyaa?

Qaran jabka iyo dowlad la’aanta Soomaaliya dhibaatooyinka ka dhashay waxaa ugu

xanuun badan dilka micno la’aanta ah ee bulshada oo dhan saameeyey. Qayb badan

oo bulshada ka mid ahina waxay rumaysan yihiin in arrimaha dilka dadka fududeeyey

ay ka mid tahay doollarka gabdhaha iyo wiilashu dibedda ka soo xawilayaan.

Waayadii hore wiilasha laandheerida isbidaa markay bootaynayaan waxay oran

jireen: War wallaahi iyo billaahi intaan kugu tiriyo ayaa hadhow magtaada la taano-

taanaynayaa!!! Waxaana la aamminsan yahay in dooddaasi doollarka ka hor ay u

badnayd fulaybajin iyo bowdoqaawis. Hase ahaatee, wixii ka danbeeyey intii

gabdhaha ducaysan ee bangaarida ahi ay dibedaha u yaaceen, waxaa yaraaday –ama

Eeg: Saciid Ramadaan al-Buudhi; al-Mar’ah, B.21 iyo B.44

Mustafaa Asubaaci; al-Mar’ah Beyna al-Fiqhi Wal-Qaanuun, B.39.

xataa dabargo joogta- caadadii ahayd in magta geel lagu bixiyo, waxaana beddelay in

magta lagu bixiyo doollar dibedda laga soo qaaraamay. Arrinkaasina wiilasha dalka

gudihiisa jooga wuxuu fursad u siiyey inay barbaarta ku shiish bartaan.

Waxaa xusid mudan, in aqoon-yahannada baara dhaqamada Carabtu ay qabaan in

sababta keentay in magta geel lagu bixiyaa ay ahayd bixinta geela oo Carabta ku

adkayd darteed, arrinkaas oo ragga ka hor-istaagi jirey inay ku dhiirradaan dilka.

Shakina kuma jiro in Soomaalidu geel jacaylka Carabta kala mid tahay, sidaa

awgeedna haddii la doonayo in la yareeyo dilka micno-darrada ah, waxaa habboon in

la soo nooleeyo dhaqankii ahaa in magta geel lagu bixiyo, waayo Soomaalidu waa

taqaan macnaha geela laakiin ma taqaan macnaha doollarka.[ $ = xaashi gaaladu

dadka ku duufsato].

T- Rajminta Ruuxa Guursaday hadduu sineysto:

Run ahaantii quraanka kariimku ma kala farqin xukunka lagu qaadayo doobka

sinaysta/sinaysata iyo kan lagu qaadayo ruuxa guursaday hadduu sino ku dhaco.

Xukunka sinada ee quraanku sheegayna waa mid qura, waana in qofka sinaysta lagu

dhufto boqol jeedal, oo quraanku wuxuu leeyahay: ” Saaniyadda iyo saaniga mid

kasta ku dhufta boqol karbaash.”[An-Nuur: 2].

Waxaa jirta dood sheegaysa in xadka rajmiga quraan ku soo degay, laakiin gadaal

danbe laga tirtiray erayadii quraanka ee sheegayey in qofka guursaday markuu

sinaysto dhagax lagu dilo, balse aan la nasakhin xukunkii aayadda ee waxa qura ee la

nasakhay ay yihiin erayadii. Dooddaanna waxay ku qotontaa oraah la cuskiiyo Cumar

bin Khaddaab (RC) oo sheegaysa inuu yiri: ” Iska jira inaad ku halaagsantaa

aayadda rajmiga, oo midkiin yiraahdo labo xad kuma aragno kitaabka Alle,

waayo waxaan aragnay rasuulkii Alle oo rajmiyey gadaashiisna waan

rajminay, Allaan ku dhaartaye haddaanan ka baqayn in dadku yiraahdaan

Cumar kitaabka Alle ayuu wax ku kordhiyey musxafka waxaan ku qori

lahaa, aayad aan akhrinay oo ahayd: ” Shiikha iyo Shiikhaddu [= odayga iyo

habartu] hadday sineystaan dhagxiya gabigoodaba

“.

Sidoo kale, waxaa jira xadiis Caa’isho bint Abuukar (RC) afka loogu tiray, oo

sheegaya in Caa’isho tiri: “

Waxaa soo degtay aayadda rajmiga iyo tobanka nuugmo,

waxayna ku qornayd warqad tiil sariirta gurigayga hoosteeda, kolkii rasuulku

(SCW) xanuunsadayna waa ka mashquulnay, dabadeedna Ri’ aan lahayn baa soo

gashay oo cuntay

“

Soomaalidu waxay isweydiiyeen su’aasha ah: War waayeel waa ayo? Jawaabtii ay

heleenna waxay noqotay: Waa annaga oo aan isyeel-yeelayn. Haddaan la is-

yeel-yeelaynna waa caddahay in quraan ari cunay oo aan musxafka ku ool,

akhriskiisana muslimiinta loo diiday uusan ku habboonayn in loo daliishado si dad

Eeg: Muwadha Maalik ( al-Maktabah al-Cilmiyah, dabcadda 2-aad) B. 241. Waxaana xusid mudan

in ay jiraan aayado kale oo lagu andacoodo in Cumar sheegay inay quraanka ka mid ahaayeen,

waxaana ka mid ah aayadda la sheegay inay oranayso: ” War aabbayaashiin ha diidina, waayo

gaalnimay idinku tahay inaad aabbayaashiin diiddaan.”

Muxamed al-Gasaali; Taraatunaa al-Fikrii Fii Miisaan Asharci Wal-Caqli (Mac-had al-Caalamii

Lilfikri al-Islaami, Daar Ashuruuq, 1991) B.147

madaxa dhardhaar loogala dhaco. Sheeko-xariirtuna waxay qurux badnaan lahayd, oo

dad badan ka gadmi lahayd haddii la oran lahaa ariga hala ciribtiro, waayo arigu waa

gaal Alle iyo Rasuulkaba ku kufriyey, waayo haddii uusan sidaa ahayn muxuu ugu

dhiirraday inuu quraan cuno.

Dhanka kale, waxaa jira xaddiis laga wariyo nin la yiraahdo Camar bin Maymuun oo

oranaya: ” Sebenkii jaahiliyadda [= islaamka ka hor] waxaan arkay daanyeerad

sinaysatay oo ay isugu soo urureen daanyeerro si ay u rajmiyaan, aniguna

waa la rajmiyey.

” Farriinta sheekadu xanbaarsan tahayna waxa weeye in

daanyeerradu muslimiinta uga horreeyeen fulinta xadka rajminta. si dadbanna

muslimiinta waxaa loogu soo jeedinayaa canaan ah: war ma waxaad garan weydeen

xilka daanyeerradu garteen !!.

Fuqahada qaarkoodna markay qeexayaan dhawridda [= al-Ixsaan] waxay yiraahdeen:

waa inuu guur xalaal ah ugu galmooday muslimad/muslim xor ah. sida qeexidda laga

garan karana ruuxa muslimka ah lama rajminayo hadduu sinaysto isaga oo guur xalaal

ah ugu galmooday yuhuudiyad ama nasraaniyad xor ah, sidoo kalena la rajminmaayo

hadduu u galmooday haweenay addoon ah. qof ahaanna, ma garan waxa ay ku kala

duwan yihiin muslimadda xorta ah iyo yuhuudiyadda ama masiixiyadda xorta ahi,

marka laga hadlayo dhawrsiga laga helo guurka.

Culumada qaba in dhagax lagu dilayo qofka guursaday hadduu sinaystana

waxaa ka

hortimid dhibaato ah sida laga yeelayo addoonka guursaday hadduu sinaysto, waayo

quraanku wuxuu sheegayaa in ciqaabta la marinayo addoonka sinaysta ay tahay

kalabar tan la marinayo qofka xorta ah ee guurka arkay hadduu sinaysto, oo quraanku

wuxuu leeyahay: ” Haddii la dhawro [=ay guursadaan] oo ay xumo la

yimaadaan [sinaystaan] korkooda waxaa ah kalabar ciqaabta la mariyo kuwa

xorta ah.” [An-Nisaa: 25]. Haddaba, su’aasha jawaabta u baahan waxay tahay sidee

loo kalabarayaa geerida, oo addoonka sinaysta loogu ciqaabayaa geeri barkeed?

Laakiin si ka duwan rajminta, jeedalku wuxuu aqbalayaa in la kala nuseeyo, oo qofka

xorta ah lagu dhufto 100 jeedal, addoonkana 50 jeedal. Culumada ahlu sunnada oo

aad mooddo in doodda kalabaridda rajmiga addoonku ay sas ku rideyna arrinka

waxay ka dhigeen “miro barde canyayuubkaa lagu cunaa”, waxayna la soo

boodeen jawaab ah: addoonka sinaystaa ma mudanayo in la rajmiyo.

Run ahaantiina wareerka oo dhan waxaa keenay xadiis aaxaad ah oo sheegaya in

doobka sinaysta lagu ciqaabo boqol jeedal iyo sannad la musaafuriyo, qofka

guursadayna boqol jeedal iyo dhagax lagu dilo. Su’aalaha jawaabta u baahanna waxaa

ka mid ah: xadiiska aaxaadku ma beddeli karaa macnaha cad ee aayadaha quraanka?

Quraanka kariimka oo mar walba oo uu sinada soo qaado si cad u sheega inay fal xun

tahayna sidee buu u seegay inuu kala saaro xukunka doobka iyo duqayda ee ku

saabsan sinada?

Rajminta waxaa kaloo loo daliishadaa in rasuulku dad ku fuliyey ciqaabtaan, laakiin

waxaa la isku khilaafay goorta rasuulku rajminta fuliyey, ma waxay ahayd intii ay soo

Al-Bukhaari; Saxiix al-Bukhaari (Baab al-Manaaqib, Tir. 3560).

Xadka rajminta muslimiintu iskuma waafaqsana, oo tusaale ahaan waxaa si buuxda u diiday

Khawaarijta iyo Muctasilada.

degtay aayadda 2-aad ee suuradda An-Nuur ee sheegaysa ciqaabta sinada mise ka hor.

Culumada qaba rajmintu waxay ku adkaysanayaan in nebigu dad dhagax ku dilay

intay soo degtay suuraddaani, laakiin culumada diiday rajmintu waxay rumaysan

yihiin in nebigu ciqaabta rajminta fuliyey ka hor intii aysan soo degin aayadda

qeexaysa ciqaabta sinadu. Culumadaanna waxay la tahay in nebigu ciqaabta rajminta

ah ee uu fuliyey uu ka qaatay sharcigii ay ku dhaqmi jireen yuhuuddii deganayd

magaalada Madiino. Sida la og yahayna, culumada cilmiga usuulu fiqigu waa isku

khilaafeen in sharcigii ummadihii naga horreeyey haddii aan islaamku la imaan wax

sharcigaas ka duwan uu sharci noo noqonaya iyo in kale?

Laakiin dhanka kale, waxaa jira culumo aamminsan in rajmintu tahay sheeko-xariir

nebiga (SCW) ka dib la allifey. Guud ahaanna, waxaa jira aqoon-yahanno qaba in

xukunka dhagax ku dilidda saanigu uu yahay sharci muslimiintu ka soo dheegteen

shareecada yahuudda, kana mid yahay waxyaabaha loogu yeero israa’iiliyaadka ee

muslimiintu ka dhaxleen daalacashada diimihii hore, ama wadaaddadii yuhuudda ee

soo islaamay ay diinta islaamka ku barxeen.

Shir fuqahada islaamku ay sannadkii 1972kii ku yeesheen magaalada Al-Beydaa ee

dalka Liibiya waxaa fikrad sidii qunbulada u qaraxday ka jeediyey Shiikhii weynaa ee

Muxamed Abuu Suhra. Abuu Suhra fuqahadii meesha ku kulmay wuxuu ku yiri

sidatan:

” Waxaa jira ra’yi fiqi ah oo aan muddo labaatan sano ah qarsanayey, haddana

waxaa la joogaa waqtigii aan sheegi lahaa ra’yigaas ka hor inta aanan Alle la

kulmin, oo uusan I weydiin sababta aan cilmigaas u qariyey, oo aan dadka

ugu sheegi waayey? Fikraddaasi waa mid ku saabsan xadka rajminta ruuxa

guursaday hadduu sineysto. Ra’yigayguna wuxuu yahay in rajmigu ahaa

sharci Yahuuddu lahaayeen, nebiguna bilowgii hore qiray, laakiin mar danbe

lagu nasakhay xadka karbaashka ee lagu sheegay suuradda Al-Nuur, taana

waxaan u hayaa saddex arrimood oo marag ah: ………

“. Dabadeedna,

wadaaddadii meesha isugu yimid waa buuqeen, badankooduna waxay ku celceliyeen

doodda taqliiddiga ah ee ku qoran kutubta fiqiga. Shiikh Abuu Suhrana dhawr bilood

ka dib ayuu xijaabtay. Waxaana la rumaysan yahay inay jiraan culumo badan oo

Shiikha fikradda la wadaaga, laakiin soo bandhigidda mowqifkooda la suga goorta

ajashoodu soo dhawaanayso, ama ajashooda ka dib.

Si taa la mid ah, fuqahada islaamka qaarkood waxay ku doodeen in isdheehiddii ay

isdheeheen hiddaha yuhuudda iyo kan islaamka laga dhaxlay in hiddaha yuhuuddu uu

qalafsanaantii lagu yaqiin kula galgasho hiddaha islaamka, jeer arrinku waji kale

yeeshay oo loo qaatay in shareecada yuhuuddu ay ka fudayd iyo dhimrin badan tahay

shareecada islaamka oo asal ahaan lagu yaqiin fudayd iyo dhimrin, xukunka

riddaduna wuxuu tusaale u yahay saamaynta noocaas ah

Dhacdadaas waxaa ka faallooday shiikh Yuusuf al-Qardaawi.

Tusaale ahaan eeg: Dhaha Jaabir al-Calwaani; Laa Ikraaha Fii Diin: Ishkaaliyat Arriddah Wal-

Murtadiin Min Sadri al-Islaam Ilaa al-Yoom ( al-Mac-had al-Fikri al-Islaamii al-Caalami Wa-Maktabat

AShuruuq Addowliyah, al-Qaahira, 2006).

J- Ka Bixidda Diinta: saddexda qof ee xadiisku sheegayo in la dilo waxaa ka mid ah:

“Ruuxa ka baxa diinta ee jamaacada ka taga”. Fuqahada badankooduna qofkaan

waxay ku sheegeen inuu yahay murtadka diinta ka noqda oo loo baahan yahay in la

dilo, iyada oo dilkiisa xadiiskaan loo daliishanayo.

Laakiin dhab ahaantii, culumada oo dhammi iskuma waafaqsana in sidaas loo

macneeyo xadiiska, oo waxaa jira culumada qaarkood oo weedha rasuulka ee

oranaysa ” Ruuxa ka baxa diinta ee jamaacada ka taga” ku fasiray in laga wado

qofka fallaagada noqda ee dilka iyo dhaca geysta [= al-Muxaarib]. Culumada sidaas

xadiiska u fasirayna waxaa ka mid ah Ibnu Teymiyah. Ibnu Teymiyana wuxuu

dooddiisa daliil uga dhigtay inay jirto riwaayad kale oo xadiiskaan loo wariyey, oo

sharraxaad dheeri ah ka bixinaya ulajeeddada xadiiska. Riwaayaddaasna waxaa laga

wariyey afadii nebiga (SCW) ee Caa’isho binti Abuu Bakar (RC). Riwaayaddaasna

Caa’isho waxay ku sheegtay in nebigu yiri: ” Ma bannaana dhiigga ruux muslim

ah oo qiraya in Alle mooyee uusan jirin Ilaah kale iyo in Muxamed yahay

rasuulkii Eebbe, haddii aysan jirin saddex midkood: ruux sinaystay guur ka

dib, oo isaga dhagax lagu dilayo, iyo nin baxay isaga oo la diriraya Alle iyo

Rasuulkiisa, oo isaga la dilayo ama la daldalayo ama dhulka laga

musaafurinayo, ama qof qof dilay oo loo dilayo.

” Ibnu Teymiyana wuxuu

xadiiskaan ka qaatay in ruuxa dhiiggiisu bannaan yahay ee xadiisku sheegay in la dilo

uu yahay ” Ruuxa ka baxa diinta ee ka taga jamaacada”, sifada jamaaco ka tagidduna

ma yeelan karto macne aan ka ahayn fallaagoobidda [al-Muxaarib]

Sidaas oo kale, fuqadaha qaarkood waxay rumaysan yihiin in aayadda xiraabada ee

oranaysa: “

“Abaalka kuwa la dagaallama Eebbe iyo Rasuulkiisa oo dhulka la

socda fasaad waa in la dilo ama la deldelo ama gacmaha iyo lugaha isdhaaf

loo gooyo, ama dhulka laga musaafuriyo, taasina waa inay mudanyihiin dulli

adduunka ah iyo cadaab weyn oo Aakhiro ah” [Al-Maa’idah: 33] ay “ku soo

degtay kooxdii riddoobay sebenkii nebiga (SCW), ee geela dareersaday, ee dabadeed

rasuulku amarka ku bixiyey in laga gooyo lugaha iyo gacmaha, indhahana laga

rido

“, taasoo looga gudayey denbiyadii badnaa ee isugu jirey riddada,

shuftaynimada, dhaca, iyo dilka ee ay kula kaceen dadkii la jirey geelii sadaqada ahaa.

Sidaa darteedna, la yaab ma leh in fuqaho badan oo ay ka mid yihiin: Cali bin Abii

Daalib, Ibnu Cabbaas, xasan, Caddaa, Abuu Xaniifa iyo saaxiibadi, Atowri, Ibnu

Shubrumah, Ibnu Culayah … ay ku tagaan inaan la dilayn haweenayda riddowda,

sababtana waxay ku sheegeen in sifada fallaagoobiddu aysan ku rumoobayn

, waayo

caadi ahaan fallaagonimadu waa fal ragga lagu yaqaan. Sida la og-yahayna

gaalnimada qudheedu ma banaynayso in qofka dhiiggiisa la daadiyo, laakiin waxaa

dhiigga qofka banneeya inuu muslimiinta la dagaallamo, oo isku dayo inuu diintooda

ka fidneeyo.

Ibnu Teymiyah (Axmed bin Cabdi-Xaliim bin Cabdi-Salaam); Asaarim al-Masluul Calaa Shaatim

Arrasuul (Seydaa-Beyruut, al-Maktabah al-Casriyah,1990) B.319

Isla isaga B.319.

Abuu al-Waliid Ibnu Rushdi; Bidaayat al-Mujtahid Wanihaayat al-Muqtasid (Al-Qaahira, 1974)

juska 2-aad, B.492 iyo 488.

Al-Qurdhubi; al-Jaamic Li’axkaam al-Quraan, Juska 3-aad, B.48.

Waxaana mudan in la xasuusnaado in fuqahada islaamku marka ay allifayaan kutubta

fiqiga islaamka ay mawduuca riddada [Baab Arridah] hoos galiyaan mawduuca ka

ballaaran ee xiraabada [Kitaab Al-Xiraabah]. Arrinkaasina wuxuu tusinayaa in

fuqahadu riddada u arkaan nooc shuftaynimada ka mid ah oo loogu yeeri karo magaca

“Shuftaynimo maskaxeed/ al-Xiraaba al-Fikriyah”.

Maadaama, Shuftayga jidka gooyaa uu adeegsado hub, wuxuu mutaysanayaa in loogu

jawaabo hub la mid ah kan uu adeegsaday, laakiin si taa ka duwan shuftayga

maskaxdu wuxuu ku hubaysan yahay fikrad, caqliguna wuxuu keenayaa inaan loogu

jawaabin seef iyo dhagax, balse loogu jawaabo fikrad iyo xujo, waayo seeftu seef bay

ka lib keeni kartaa, laakiin seeftu fikrad kama lib keeni karto.

Haddii si kale loo yiraahdo, xaddiiskaani wuxuu ka hadlayaa cidda diinta ka baxda,

muslimiintana dagaal kala hortimaada [al-Muruuq Mina Diin Wamufaaraqat al-

Jamaacah], ee sina uga hadli maayo ruux diinta ka baxay laakiin aan denbi kale

geysan. Sida la og-yahayna ruuxa fallaagooba wuxuu mudan karaa in la dilo isaga oo

aan loo eegayn gaal iyo muslim wuxuu yahay. Sidaa awgeedna, xadiiskaani ma noqon

karo daliil loo adeegsado si murtadka loogu xukumo ciqaab dil ah.

Labo: Xadiiska labaadna wuxuu leeyahay: “Qofkii diintiisa beddela dila / Man

baddala Diinahu faqtuluuh

“

Culumada islaamkuna markay xadiiskaan ka faalloonayaan dhinacyo badan bay wax

iska waydiiyaan, waxaana ka mid ah

Diinta la baddalayaa ma islaamka ayay ku kooban tahay mise waxaa soo hoos galaya

diimaha oo dhan

, oo qof kasta oo diin ka baxa ayaa xadiisku ku rumoobayaa, tusaale

ahaan qofka ka baxa diimaha kale oo islaama, ama qofka ka baxa yahuudiyada oo

kirishtaan noqda, ama ka baxa kirishtaanka oo buudi noqda,…iwm.

Sidoo kale, diin ka bixidda ma dadka oo dhan baa soo hoos galaya lab iyo dheddigba,

oo dumarka riddooba waxaa loo dilayaa sida ragga riddooba oo kale, mise arrinku

wuxuu ku gaar yahay ragga oo dumarka riddooba la taaban maayo?

Murtadkana ma isla markii baa la dilayaa mise waa la toobad weydiinayaa?

Toobadduse ma waqti go’an bay leedahay mise waqti ma laha oo weligi waa la toobad

weydiinayaa?

Fuqahada mad-habta Xanafigu waxay qabaan in haweenayda riddowda aan la dilayn,

waxayna daliishadeen xadiis nebiga (SCW) laga wariyo oo diidaya dilka haweenka.

Xadiiskaasi wuxuu sheegayaa in nebigu arkay haweenay la dilay, uuna yiri: ” Tani

Al-Bukhaari, kitaab al-jihaad wa-siyar, xadiiska tirsigiisu yahay: 2794 iyo towbad weydiinta

murtadka tir.6411, At-Tarmadi, kitaab al-Xuduud, Tir.1378, An-Nasaa’I, Kitaab Taxriim Addam,

Tir.3995, Abuu Daa’uud, Kitaab al-Xuduud, Tir.3787, Ibnu Maajah, Kitaab al-Xuduud, Tir:2526,

Axmed, Musnad banii Haashim, Tir:1775

Tusaale ahaan, fiiri: Maxmuud Shaltuut; al-Islaam Caqiidah Wa-Shariicah, (al-Qaahira, Daar

Ashuruuq, 1997), B.281,

Culumada qaba in diinta la baddalayaa ay ku kooban tahay islaamka waxay yiraahdeen: gaalnimadu

waa diin qura, oo haddii Yuhuudigu Kirishtaan noqdo kama harayso sifada gaalnimadu, sidoo kale

haddii ruux cawaan ahi uu Yuhuudi noqdo kama harayso gaalnimadu. Taa awgeedna, diinta

beddeliddeeda dadka loo dilayaa waa islaamka. Waxayna daliishadaan aayadda oranaysa: ” Diintu

Eebbe agtiisa waa islaamka” [Aali-Cimraan: 19].

ma dagaallamayn”. Culumada qaarkoodna waxay ku tageen in xadiiskaas laga

qaadanayo in murtadka axaadiistu sheegayso dilkiisu uu yahay kan dagaallamaya,

sababta loo dilayaana ay tahay dagaalka ee aysan ahayn riddada

. Sida la og yahayna

dunidii hore diinta iyo dowladdu waa isku xirnaayeen, oo diintu waxay ka

tarjumeysey dhalashada qofka. Waayadaas oo loo dagaallami jirey gaalo iyo

islaamna, qofku mar walba wuxuu ku khasbanaa inuu ka soo jeesto dhinaca qolada ay

isku diinta yihiin. Sidaa awgeedna murtadka waxaa loo arki jirey inuu xoojinayo

cududda milatari ee cadowga islaamka.

Sidoo kale, waxaa suurogal ah in la yiraahdo: murtadka riddada darteed loo dilay

wuxuu ahaa Carabka oo qura, waayo dhulka carabta looma oggolayn diin aan islaam

ahayn

. Sababta sidaa loo yeelayna ma ahayn mid diineed balse waxay ahayd mid

siyaasadeed, maxaa yeelay dhulka carabta [Jasiiradda Carabta] waxaa loo arkayey

inuu yahay dhul muslimiinta u gaar ah, oo meel walba oo ay joogaanba ay ku soo

hirtaan, soona nabad galaan

Sida la og yahayna waxaa jira axaadiis muslimiinta ka reebi jirey inay degaan meel

aan ahayn dhulka islaamka. Axaadiistaasna waxaa ka mid ah midka nebigu (SCW) ku

leeyahay: ” Anigu beri baan ka ahay muslim kasta oo mushrikiinta dhex daga,

waa inaan dabkoodu isu muuqan.

“. Xadiiskaan oo sanadkiisu uusan xoog

badnaynna culumada sharraxay qaarkood waxay yiraahdeen wuxuu ka mid yahay

nusuusta leh duruufta gaarka ah ee ay ka hadlayso, nebiguna wuxuu leeyahay:

Beri baan ka ahay dhiigga muslimka dhex dega gaalada ay muslimiinta

dagaallamayaan, haddii muslimiintu inta ku khaldamaan gaal ahaan u dilaan, sababta

oo ah isaga ayaa naftiisa dil u bandhigay ka dib markuu dhex degay gaalada la

dagaallamaya dawladda islaamka. Laakiin haddii duruufuhu isbeddelaan, ee uu

istaago dagaalka u dhexeeya muslimiinta iyo gaaladu, muslimku waa la degi karaa

gaalada. Sidaa darteedna, xadiisku wuxuu ka tarjumayaa duruufihii lagu dagaallami

jirey diinta, loona qaybsanaa guri dagaal [= Daar al-Xarbi] iyo guri islaam [=Daar al-

Islaam]. Culumaduna waxay qabaan in haddii ay isbeddelaan duruufihii laga yiri

nasku [= aayadda iyo xadiisku] uu isna isbeddelayo xukunkii lagu saleeyey naskaas.

Waayo xukunku wuxuu ku xiran yahay cilladii markii hore keentay. Oo bilmatal

haddii uu istaago dagaalkii ummaduhu diriri jireen iyaga oo u qaybsan qaab diineed –

sida maanta xaalku yahay- muslimku wuxuu xaq u yeelanayaa inuu dego dhulka

gaalada.

Si taa la mid ah, bilowgii islaamka muslim kasta waxaa waajib ku ahaa inuu ka

hijroodo dhulka gaalada, si uu ugu biiro rasuulka iyo saxaabadii joogay magaalada

Madiino. Danta laga lahaa arrinkaasina waxay ahay in muslimiintu bartaan diinta

Dhaha Jaabir Al-Calwaani; Laa Ikraaha fii Diin, B. , Cabdi-Mutacaal Asaciidii; Al-Xurriyaha

Addiiniya Fii Al-Islaam, B.37.

Waxaa jira xadiis nebiga laga wariyo oo oranaya: ” Dhulka Carabta ama Xijaas labo diin kuma

kulmaan”. Xilligii uu socday dagaalkii 2-aad ee gacankuna xadiiskaan waxaa aad u daliishaday

wadaaddadii diiddanaa in ciidamo aan muslim ahayn la keeno Jasiiradda Carabta. Wadaaddadaasna

waxaa ka mid ah Shiikh Usaama Bilaadin.

Isla isaga B.37 fikraddaani waxay caqli gal ahayd waagii diinta qofku ahayd waddankiisa.

Abuu Daa’uud, kitaab al-Jihaad (1645), At-Tarmadi, Asiyar (1604).

Hargaysa SDN/QJ

contact@qurbejoog.com

Related News

Dowladda Federaalka oo sheegtay inay awood ciidan u leedahay inay isku fidiso Somaliland

Cadaadis Caalami ah oo lagu joojiyay dagaalladii Muqdisho